نهمین روز از ماه محرم الحرام، یکی از روزهای پرفضیلت و در عین حال اندوهبار در تقویم شیعیان است. این روز، یادآور محاصره کامل امام حسین (علیهالسلام) و یاران باوفایش در دشت کربلا توسط سپاه دشمن است؛ روزی که دشمن بر قتل و جنگ با ایشان اجماع کرد و عملاً راه هرگونه مذاکره و صلح را بست. در این گزارش، به بررسی کامل اعمال مستحب، کراهات و آداب ویژه شب و روز تاسوعا بر اساس منابع معتبر روایی میپردازیم.
کراهت روزه تاسوعا؛ روایتی که بنیامیه جعل کردند
یکی از نکات مهم و قابل تأمل درباره روز تاسوعا، مسئله کراهت روزه گرفتن در این روز است. برخلاف برخی تصورات که روزه در این روز را مستحب میدانند، منابع معتبر شیعی بر کراهت آن تأکید دارند. بر اساس آنچه در کتاب ارزشمند زادالمعاد اثر علامه مجلسی آمده است: «در این روز بنیامیه که از شمار بسیار سپاهیان خود و تعداد اندک سپاهیان امام حسین (علیهالسلام) خرسند بودند برای اینکه این روز را مبارک بنامند و دارای فضیلت برشمردند، در فضیلت روزه گرفتن در این روز و نیز روز عاشورا اقدام به نشر و جعل احادیث از قول پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) نمودند. اما روایات و احادیث بسیار در مذمت و کراهت روزه این دو روز از جانب ائمه اطهار (علیهمالسلام) وارد شده است.»
این نکته حائز اهمیت است که روز تاسوعا و عاشورا، روزگار اندوه و مصیبت شیعه به سبب شهادت جانگداز امام حسین (علیهالسلام) و یاران باوفایشان است؛ روزی که فرزند امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) و حضرت فاطمه زهرا (سلاماللهعلیها) در صحرای کربلا غریبانه به شهادت رسید. بنابراین، شایسته نیست که شیعه محب اهلبیت، در این روز به کسبوکار و امور دنیوی بپردازد. هرچند گرفتن روزه در این ایام کراهت دارد، اما توصیه بزرگان دین به «امساک» (یعنی خودداری از خوردن و آشامیدن بدون نیت روزهداری)، بیانگر آن است که زیادهروی در خوردن و آشامیدن و برپایی سفرههای مجلل در این روز شایسته نیست.
اعمال شب تاسوعا؛ شب زندهداری و ادای حقالناس
حوادث و رخدادهای روز تاسوعا و عاشورای حسینی، در واقع یک تابلو و معیار صحیح برای نحوه صحیح زندگی و حتی اعمال مخصوص این دو روز است. هنگامی که امام حسین (علیهالسلام) در مورد قرض و دین صحبت نمودند و به یارانی که قرض و دین داشتند گفتند که بروند و دِینشان را ادا کنند، میتوان به اهمیت مقروض بودن و ادای آن، مخصوصاً در چنین روزی که خود را مهیای عزاداری میکنیم، پی برد. سایر اعمال امام حسین (علیهالسلام) مانند شبزندهداری و نماز و دعا با معبود خویش نیز ریشه در این حادثه عظیم دارد.
اعمال شب و روز تاسوعا که توسط ائمه اطهار (علیهمالسلام) و بزرگان دین سفارش شده، عبارتند از:
۱. ادای دین و رعایت حقالناس: اولین عملی که برای شب تاسوعا ذکر شده، پرداخت حقوق مردمی است. کسی که حقالناس بر ذمه دارد، حتی از جهاد در راه خدا و یاری امام معصوم (علیهالسلام) در بحبوحه جنگ و گرفتاری منع شده است. بنابراین ادای حقالناس جزو اعمال بسیار سفارششده برای هر شیعهای است که میخواهد در این شب به اقامه عزای سرور شهیدان بپردازد.
۲. زیارت امام حسین (علیهالسلام): نام امام حسین در مکتب شیعه همچون ستارهای است که مسیر هدایت را روشن کرده است. حسین (علیهالسلام) چراغ هدایت بشر و کشتی نجات آنهاست. «إن الحسین مصباح الهدی و سفینة النجاة» از این روست که برای زیارت ایشان فضائل و برکات فراوانی ذکر شده است. زائر آن حضرت معادل زائر بیتالله الحرام شمرده شده و ثواب حج و عمره مکرر برایش منظور شده است. زیارت امام حسین (علیهالسلام) در شب تاسوعا، زائر را در صف یاران امام حسین (علیهالسلام) قرار داده و با شهدای کربلا محشور خواهد کرد، در حالی که آغشته به خون حسین (علیهالسلام) باشد.
۳. نمازهای مستحبی شب و روز تاسوعا: شیخ عباس قمی در مفاتیحالجنان، اقامه نماز چهار رکعتی و صد رکعتی را در شب تاسوعا توصیه کرده است. نماز چهار رکعتی به این صورت خوانده میشود که در هر رکعت بعد از سوره حمد، ده بار سوره فلق، ده بار سوره ناس، ده بار سوره توحید و ده بار آیةالکرسی خوانده میشود و بعد از سلام، ۱۰۰ مرتبه سوره توحید خوانده میشود. همچنین نماز صد رکعتی با کیفیت ذکر شده در کتاب اقبال سید بن طاووس، به نیت مستحبی شب تاسوعا به جای آورده میشود و پس از آن ۷۰ مرتبه ذکر «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّهَ إِلاَّ بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ» گفته میشود.
۴. احیای شب تاسوعا: شبزندهداری و عبادت شبانه در برخی از شبها مثل شبهای قدر و شب عید فطر ثواب بسیار دارد. در شب تاسوعا نیز احیا و شبزندهداری سفارش شده و برای احیاگیرنده پاداشی معادل عبادت همه ملائکه، برابر با هفتاد سال ذکر شده است.
۵. خواندن زیارت عاشورا: زیارت عاشورا که امام محمد باقر (علیهالسلام) آن را به یکی از یارانشان به نام علقمه ابن محمد حضری آموزش داده بودند، دارای برکات و آثار فراوانی است. امام باقر (علیهالسلام) در روایتی درباره خواندن زیارت عاشورا فرمودهاند: «همانا این زیارت، دعایی است که فرشتگان آن را قرائت میکنند و برای خواننده آن صد هزار هزار درجه نوشته خواهد شد. همانا مرتبه او همانند کسی است که در کربلا با امام حسین (علیهالسلام) و یارانش شهید شده است. برای او ثواب زیارت پیغمبران و رسل الهی و ثواب زیارت سیدالشهدا در روز شهادتش نوشته میشود.» خواندن این زیارت در شب تاسوعا دارای آثار و برکات بسیاری است.
۶. خواندن زیارت وارث: این زیارت که از امام جعفر صادق (علیهالسلام) روایت شده، با عبارت «السلام علیک یا وارث آدم صفوة الله» آغاز میشود و خواندن آن در شب و روز تاسوعا مورد تأکید قرار گرفته است.
۷. خواندن زیارت حضرت عباس (علیهالسلام): روز نهم محرم به نام حضرت عباس بن علی (علیهالسلام) مزین شده است. اگرچه تمامی شهدای کربلا در روز عاشورا به فیض شهادت نائل آمدهاند، اما به دلیل رشادتهای بیبدیل حضرت ابوالفضلالعباس (علیهالسلام) و وفاداری و ازخودگذشتگی ایشان، به ویژه در رد اماننامه شمر بن ذیالجوشن در روز تاسوعا، این روز به نام ایشان نامیده شده است. خواندن زیارت حضرت عباس (علیهالسلام) در شب و روز تاسوعا سفارش شده است.
۸. لعنت بر قاتلان حسین (علیهالسلام): یکی دیگر از اعمال سفارششده برای روز تاسوعا، لعنت فرستادن بر قاتلان امام حسین (علیهالسلام) با ذکر عبارت «اللهم العن قتلة الحسین علیهالسلام» (هزار مرتبه) است که با این کار، برائت خود را از عاملان این جنایت نشان داده و از خداوند برای آنها طلب مجازات مینماییم.
۹. اطعام و نذری دادن: صدقه و انفاق در اسلام بسیار سفارش شده است. انجام این عمل در مراسم عزاداری امام حسین (علیهالسلام) و یارانشان، علاوه بر حفظ و بزرگداشت شعائر الهی، فاعل آن را از پاداش دنیوی و اخروی بهرهمند خواهد کرد. چنانچه امام صادق (علیهالسلام) در حدیثی فرمودهاند: **«به ازای هر درهمی که برای امام حسین (علیهالسلام) هزینه میشود، ده هزار برابر پاداش خواهد بود و به همین مقدار درجه او را بالاتر میبرند. لیکن پاداش بزرگتر برای او، رضایت و خشنودی خداوند و دعای پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) و ائمه اطهار (علیهمالسلام) است.»
۱۰. عزاداری برای امام حسین (علیهالسلام): روایات بسیاری از پیامبر اکرم (صلواتاللهعلیه) و ائمه اطهار (علیهمالسلام) نقل شده است که عظمت این سنت را نمایان میکند. امام رضا (علیهالسلام) در روایت معروفی به ابنشبیب فرمودند: «ای پسر شبیب، اگر بر جدم حسین (علیهالسلام) مویه کنی، آنچنان که اشکهایت از گونهها سرازیر شود، خداوند تمام گناهانی را که تاکنون مرتکب شدهای از کوچک تا بزرگ، کم و زیاد، خواهد بخشید.» بر این اساس، عزاداری برای امام حسین (علیهالسلام) در روز تاسوعا از اعمال مؤکد و دارای پاداش عظیم است.
پینوشتها:
۱. قمی، شیخ عباس، مفاتیحالجنان، ص۸۹۱
۲. کاملالزیارات، ص۱۲۸
۳. بحارالانوار، ج۴۴، ص۲۸۵
