هفت صبح| شویندههای نانو اگرچه در دنیا نوظهور نیستند اما گویا در ایران درباره اثراتشان بر منابع آب، اطلاعات دقیقی وجود ندارد زیرا دستگاه سنجش میزان آنها در منابع آب را هم در اختیار نداریم. فروشندگان در مترو به راحتی این ترکیبات را که منشأ تامین آن احتمالا کشور چین بوده و فرمولشان هم ناشناخته است، بهسمت بخش خانگی هدایت میکنند؛ البته به گفته یک کارشناس، مشکل اصلی مربوط به استفاده از این ترکیبات در بخش خانگی نیست بلکه ورود آنها به کارواشهاست که میتواند منابع آب سطحی را آلوده کند. به اعتقاد این کارشناس، شویندههای نانویی که با فرمول نامشخص از چین میآیند، حتما باید مورد مطالعه جدی قرار بگیرند چون دقیقا نمیدانیم چه ترکیباتی دارند و تاثیرشان بر منابع آب کشور چگونه خواهد بود.
«پودر معجزه ببر، کافیه طبق دستور عمل کنی تا با یه چشم به هم زدن، چربی روی گازت رو بشوره و ببره»؛ فروشنده در مترو فریاد میزند. پکیجی را تبلیغ میکند که داخلش دو بسته مجزای پودر سفید رنگ وجود دارد. طبق دستورالعمل روی این پکیج، کافی است فقط از هر بسته به اندازه یک قاشق چایخوری پودر سفید در داخل یک لیتر آب حل شده و سپس روی سطوح پر از چربی در آشپزخانه اسپری شود؛ تا بعد از گذشت چند دقیقه به کمک یک دستمال، کل چربی روی سطوح پاک شود. شنوندگان داخل واگن قطار در سکوت به تبلیغاتش گوش میدهند تا چند نفری مهر تایید بر ادعای فروشنده بزنند.
آن وقت است که در چشم برهم زدنی همه دست به جیب میشوند تا این پودر معجزه گر را بخرند و با صرف وقت کمتر، خودشان را از شر چربیهای آشپزخانه خلاص کنند. فقط در فاصله بین دو ایستگاه مترو دست کم 18 پکیج با عنوان نانو به فروش میرسد و پس از آن فروشنده برای تبلیغ در قطاری دیگر، واگن را ترک میکند. در حالی که خریداران منتظرند که به خانه برسند و از این پودر معجزهگر استفاده کنند، خانمی که خود را کارشناس آب معرفی میکند، به خریدشان اعتراض کرده و میگوید ترکیباتی که به راحتی خریدهاند، منابع آب زیرزمینی کشور را آلوده میکند، چون از طریق چاههای جذبی به سفرههای زیرزمینی راه مییابد. اما نه تنها او دیر دست به روشنگری زده، بلکه کسی گوشش به این حرفها بدهکار نیست. آیا واقعا ترکیباتی که به این سرعت به خانهها راه مییابد، میتوانند خطری جدی برای منابع آب کشور باشد؟
مشکل کارواشها، گستردهتر از بخش خانگی
محسن اسلامیزاده کارشناس مدیریت محیط زیست و کیفیت منابع آب در گفتوگو با هفت صبح توضیح میدهد که در ایران آنچه به اسم نانو به فروش میرسد، بیشتر جنبه تبلیغی داشته و فروشنده با هدف فروش بیشتر از این کلمه استفاده میکند؛ زیرا کلمه نانو یک بحث روانشناسی اجتماعی دارد و بسیاری از شویندههایی که با این عنوان فروخته میشوند، اصلا نانو نبوده و شوینده معمولی هستند.
او توضیح میدهد که اثرات مصرف ترکیبات نانو در کارواشها هم به مراتب بیشتر از بخش خانگی بوده و این ترکیبات به شکلهای مختلف در واحدهای مرتبط با شستوشوی ماشین به کار گرفته میشوند؛ بنابراین باید درباره آنها مطالعه کافی انجام شود.
دنیا روی ترکیبات نانو حساسیت ندارد
به گفته این کارشناس مدیریت محیط زیست و کیفیت منابع آب، در دنیا روی ترکیبات نانو خیلی حساسیت نیست و حتی استانداردی درباره آنها وجود ندارد. دلیلش این است که احتمالا این ترکیبات مشکلی برای محیط ایجاد نمیکنند اما یکی از اشکالاتی که در ایران وجود دارد، ورود برخی مواد غیراستاندارد از چین است که ممکن است برای منابع آب مشکل آفرین باشند. فعلا کسی در کشور روی این قضیه کار نکرده است.
او تاکید میکند که محصولات چینی یک پدیده خیلی ناشناخته هستند. درباره شویندههای خارج از کشور دقیقا میدانیم که چه ترکیباتی دارند؛ اما ترکیباتی که از چین وارد میشوند، فرمول نامشخصی دارند و تشخیص اثرات آنها کار دشواری است. بهتر این است که در این مورد یک تحقیق جامع بهخصوص در تهران انجام شود؛ زیرا این ترکیبات در پایتخت مصرف زیادی دارند و بیشترین خروجی و تاثیر آنها، بر آب سطحی و نهرهای داخل تهران است. اگر وجود ترکیبات این شویندههای چینی در آب نهرها گزارش شود، آن وقت باید در رابطه با آنها حساسیت داشته باشیم.
شویندههای نانوی بیآب، کم ضرر هستند
اسلامی زاده میگوید که شویندههای نانوی به کار رفته در کارواشها در دنیا دو نوع هستند. یک نوع آن بدون مصرف آب به کار برده میشود. به این مفهوم که شامپوی نانو را روی ماشین اسپری میکنند و بعد از گذشت زمان، بدون استفاده از آب و با دستمال این محلول پاک میشود. این دسته از شویندهها عملا آلایندگی ندارد و حجم بسیار کم آن در فاضلاب، مشکل خاصی ایجاد نمیکند. او شوینده نوع دوم را شویندهای معرفی میکند که از آب برای شستوشوی خودرو استفاده میشود.
بخش نانوی چنین شویندهای در رفع آلودگیها اثر ندارد و کماکان دترجنتها و ترکیبات موجود در محلول کار تمیز کردن آلودگی را به عهده دارند اما اندک ترکیبات نانوی موجود در محلول، داخل خلل و فرج رنگ ماشین نفوذ کرده و یک سیستم آبگریزی و آلودگی گریزی ایجاد میکند تا ماشین دیرتر کثیف شود. این یعنی بخش نانو وظیفه شویندگی به عهده ندارد. ترکیبات نانوی این محلولها هم در دنیا بر سه پایه سیلیکاتی، تیتانیوم و روی (که فلزی سنگین است) ساخته میشوند.
مشکل کجاست؟
اسلامی زاده، بخش مشکلزای فعالیت کارواشها را مربوط به ترکیباتی میداند که تحت عنوان نانو به داخل آب این واحدها اضافه میشود. این مدل در دنیا به مدل بدون دخالت دست مشهور است؛ زیرا قرار نیست به صورت فیزیکی کاری انجام شود. در این مدل، دو ماده با هم در داخل آب مخلوط میشوند. این ترکیب، یک شوینده بسیار قوی دارد که میزان اسیدی یا بازی بودن آن (PH) نسبت به شویندههای معمولی متفاوت است و برای منابع آب مشکل بزرگتری ایجاد میکند و یکسری مواد نانو هم در آن استفاده میشود. شوینده قوی چنین ترکیبی آلودگی را از روی ماشین حل میکند و بخش نانویی آن همان کار اسپری معمولی یعنی آلودگی گریزی را روی ماشین انجام میدهد.
این ترکیب مواد نفتی و آلودگیها را در آب حل میکند و در کنارش خردههای مواد نانویی که به شوینده اضافه شده بود را به منابع آب تزریق میکند. این بدترین نوع شوینده نانو است که بیشترین آسیب را به آب سطحی و زیرزمینی میزند. به گفته این کارشناس مدیریت محیط زیست و کیفیت منابع آب فعلا برای قضاوت کردن درباره اثرات منفی ترکیبات نانو بر کیفیت منابع آب کمی زود است. در اروپا و آمریکا برای شامپوهای نانوی شوینده خودرو فعلا استانداردی وجود ندارد؛ به همین خاطر حساسیتی هم در رابطه با آنها وجود ندارد.
آلودگی کارواشها ناشی از ترکیبات فسفاته
این کارشناس میگوید که در حال حاضر آلودگی کارواشها در ایران ناشی از مواد نانویی نیست و بیشتر به خاطر چربی و فسفات داخل دترجنتهاست. این ترکیبات فسفاتی، آلودگی بیشتری نسبت به ترکیبات نانو ایجاد میکنند. با این وجود، او داشتن حساسیت درباره اثرات محیط زیستی ترکیبات نانو را حساسیتی به جا توصیف میکند که حتما باید مورد توجه قرار گیرد.اسلامی زاده یادآوری میکند که در ایران برای اندازهگیری برخی آلایندههای نوظهور هیچ دستگای وجود ندارد و ناگزیریم نمونههای مرتبط با شویندههای نانو را به خارج بفرستیم زیرا دستگاه سنجش آن در کشور وجود نداشته و استانداردی هم برای آن تدوین نشده است.
در تهران هم که مطالعهای درباره تاثیر کارواشها بر منابع آب انجام شده، میزان فلزات سنگین سنجش میشود و اتفاقا میزان روی (که در یکی از مدلهای شوینده نانو یافت میشود) در نمونهها صفر بوده و حضورش در منابع آب تهران گزارش نمیشود. با وجود آنکه در دنیا هنوز استانداردی برای شویندههای نانو تدوین نشده اما با توجه به ترکیبات ناشناختهای که با نام نانو به کشور وارد میشود، بهتر است مطالعات مرتبط با تاثیر این محصولات بر کیفیت منابع آب سطحی و زیرزمینی ایران انجام شود زیرا به نظر میرسد تب استفاده از شویندههای نانو در بخشهای مختلف کشور رو به افزایش است.
