هفت صبح| با وجود آنکه چهار سال پیش مدیر کل وقت محیط زیست استان اردبیل از ارتقای درجه جنگل فندقلو به پناهگاه حیاتوحش خبر داده بود، کیومرث سفیدی مدیر کل فعلی محیط زیست استان از عدم تبدیل این جنگل خبر میدهد. به گفته سفیدی سایت تکثیر مرال این جنگل به پرورش گوزن زرد اختصاص یافته و گونه مهاجمی که بسیار شبیه بابونه است، به یکی از معضلات جدی این منطقه تبدیل شده است.
هشتم آذر سال 1400 بود که سعید شهند، مدیر کل وقت محیط زیست استان اردبیل در جمع خبرنگاران خبر از ارتقای سطح حفاظتی مناطق تحت مدیریت استان داد. به گفته این مقام مسئول، بر اساس برنامهریزیهای انجام شده، بخشی از جنگل فندقلو به وسعت 150 هکتار، بهعنوان یکی دیگر از مناطق چهارگانه تحت مدیریت اداره کل حفاظت محیط زیست اردبیل معرفی میشود.
شهند میگوید که برنامه مطالعه منطقه پیشنهادی، تعیین محدوده و مرز آن در دست بررسی است، تا از طریق اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اردبیل، محدوده منطقه پناهگاه حیات وحش مشخص و برای طرح و تصویب به شورای عالی محیط زیست ارسال شود؛ به این ترتیب منطقه یاد شده به نخستین پناهگاه حیاتوحش این استان تبدیل میشود. اما گویا طرحی که چهار سال قبل مدیر کل وقت از وجودش خبر داده، هرگز به تصویب نهایی نمیرسد.
فندقلو جزو مناطق حفاظت شده نیست
کیومرث سفیدی، مدیر کل محیط زیست استان اردبیل در گفتوگو با هفتصبح تاکید میکند که اصلا فندقلو جزو مناطق حفاظت شده محیط زیست نبوده و فقط مدیریت یک قطعه هفت هکتاری از آن در اختیار این اداره کل قرار دارد. در گذشته، در این هفت هکتار مرال پرورش میداند که این مرالها به زیستگاه اصلی منتقل شده و سایت یاد شده به مرکزی برای تکثیر گوزن زرد تغییر ماهیت میدهد.
به گفته سفیدی، اکنون جنگل فندقلو با وجود مشکلات زیادی که دارد، تحت مدیریت اداره کل منابع طبیعی استان گیلان قرار داشته و او، بهعنوان یک دانشگاهی و دوستدار محیط زیست، همواره تلاش کرده تا مدلهای اجتماعی برای حل مشکلات فندقلو معرفی کند.
زغالگیری در غربیترین بخش جنگلهای هیرکانی
مدیر کل محیط زیست اردبیل میگوید که فندقلو آخرین بخش از جنگلهای هیرکانی است اما چون درختان قطور راش را در خود ندارد، کمتر به آن توجه شده است. این جنگل گونههایی مثل راش، ممرز، بلوط بلندمازو و فندوق را بهعنوان یک گونه پیشگام در دل خود جای داده و منتهی الیه غربی جنگلهای هیرکانی به شمار میرود. در گذشته گفته میشد که این جنگل ارتباطاتی هم با ارسباران داشته و اکنون لکههایی بین فندقلوی اردبیل و ارسباران وجود دارد؛ ولی این لکهها از هم جدا بوده و ارتباطی با هم ندارند.
سفیدی چرای دام و زغالگیری در جنگلهای فندقلو را شدید توصیف میکند. قطع بیرویه درختان، تغییر کاربری و تبدیل بخشهایی از اراضی مرتعی به پیست اسکی و واگذاری آن به وزارت ورزش و ... مشکلات دیگری است که این مقام مسئول درباره جنگلهای فندقلو به آنها اشاره میکند.به گفته مدیر کل محیط زیست اردبیل، روند تخریب در این جنگلها بسیار بالاست اما از نظر علمی، جنگلهای فندقلو ارزش بسیار بالایی دارند؛ زیرا جزو جنگل اولیه به شمار میروند. شاید میلیونها سال قبل، جنگلهای هیرکانی هم به همین شکل بودهاند. نگاه چوبی به جنگلهای شمال، باعث شده همیشه نقطه پایان این جنگلها آستارا اعلام شود در حالی که فندقلو آخرین قسمت از جنگلهای هیرکانی به شمار میرود.
خبری از دشت بابونه نیست
خبرهای بسیاری درباره تخریب دشت بابوبه جنگلهای فندقلو در اثر گردشگری بیضابطه منتشر شده اما سفیدی میگوید که آنچه به اسم بابوبه شهرت یافته، اصلا بابونه نیست. یک گونه مهاجم است که در گذشته به دلیل مراودات تجاری با آذربایجان و انتقال گندم از این کشور، در فندقلو مستقر میشود و کل منطقه را گرفته است. این گیاه طبیعت را قربانی میکند زیرا نه تنها خاصیت دارویی ندارد، بلکه صرفا زیباست و افراد زیادی را به رویشگاه خود جلب میکند. گردشگری بیرویه هم همواره مشکلات متعددی از جمله رهاسازی پسماند، زباله و این داستانها را با خود به همراه داشته است.
موفقیت آمیز بودن تکثیر گوزن زرد و مرال
سفیدی سایت تکثیر مرال در فندقلو را در گروه پروژههای موفقیتآمیز سازمان حفاظت محیط زیست معرفی میکند و میگوید که از ابتدا سیاست سازمان محیط زیست این بوده که مرالها را بعد از تکثیر به زیستگاه اصلیشان منتقل کند. زیرا جنگلهای فندقلو، جنگلهای انبوه شاخه زادی هستند که برای زندگی مرال مناسب نیست و این گونه در جنگلهای کهنسال زندگی میکند. سایت تکثیر مرال بعدها به تکثیر گوزن زرد اختصاص مییابد و امسال هم شاهد زاد و ولد این گونه در سایت تکثیر فندقلو بودهایم. بعد از تکثیر گوزن زرد هم قرار است که این گونه به زیستگاه اصلیاش منتقل شود.
سرنوشت جنگل فندقلو همچنان میان وعدههای حفاظتی و واقعیتهای مدیریتی معلق مانده است؛ جنگلی که بهعنوان غربیترین بازمانده جنگلهای هیرکانی، ارزش اکولوژیک کمنظیری دارد اما هنوز نتوانسته جایگاهی در میان مناطق چهارگانه حفاظتشده کشور پیدا کند. از توقف طرح ارتقای حفاظتی گرفته تا چرای بیرویه، زغالگیری، گردشگری کنترلنشده و گسترش گونههای مهاجم، همگی نشان میدهد که فندقلو بیش از هر زمان دیگری نیازمند مدیریت علمی و ارادهای جدی برای حفاظت است. هرچند پروژه تکثیر مرال و گوزن زرد بهعنوان تجربهای موفق معرفی میشود، اما بقای واقعی این جنگل کهن، در گرو حفظ زیستبوم طبیعی و جلوگیری از ادامه روند تخریب آن خواهد بود؛ زیستبومی که اگر امروز برایش تصمیم درستی گرفته نشود، شاید فردا تنها نامی از آن باقی بماند.
