هفت صبح، فاطمه برزویی| در جهان امروز، مرزهای جغرافیایی دیگر با سیمخاردار و دیوارهای بتنی تعریف نمیشوند و این امواج ماهوارهای و پلتفرمهای دیجیتال هستند که قلمرو نفوذ فرهنگی کشورها را تعیین میکنند. جنگ امروز، جنگ روایتهاست و به نظر میرسد همسایه غربی ما، ترکیه، با استراتژی دقیق و پیوسته، توانسته است فاتح بلامنازع این میدان باشد. آمارهای اخیری که توسط مقامات سینمایی ترکیه منتشر شده، نه صرفا یک بیلان کاری اقتصادی که هشداری جدی برای سیاستگذاران فرهنگی در ایران است تا دریابند چگونه یک کشور میتواند با «جادوی تصویر»، نیمی از جهان را پای گیرندههای تلویزیونی بنشاند.
«سعید یاردیمجی»، رئیس شورای فیلم ترکیه، اخیرا در مراسمی در شهر نوشهیر پرده از اعدادی برداشت که ابعاد این امپراتوری رسانهای را روشن میکند. طبق گفتههای او، صنعت سریالسازی ترکیه اکنون محصولات خود را به ۱۷۰کشور جهان صادر میکند. این عدد وقتی ترسناکتر میشود که بدانیم طبق آمار، بیش از ۷۵۰ میلیون نفر در سراسر کره خاکی، فقط از طریق شبکههای تلویزیونی و نه حتی پلتفرمهای اینترنتی، مخاطب سریالهای ترکی هستند.
این حجم از نفوذ یعنی ترکیه توانسته است زبان مشترک سرگرمی را برای مردمی از نژادها و فرهنگهای گوناگون، از آمریکای جنوبی تا بالکان و از قلب آسیا تا اروپا پیدا کند. یاردیمجی با اشاره به تولید سالانه حدود ۶۰ فیلم و سریال در این کشور، تاکید کرده که این تولیدات انبوه، ترکیه را به یکی از قطبهای اصلی صادرات محتوا در جهان بدل کرده است.
کارخانه رویاسازی در سواحل اژه
نکته قابل تامل در اظهارات رئیس شورای فیلم ترکیه، پیوند عمیق میان «صنعت سینما» و «صنعت گردشگری» است. ترکیه هوشمندانه دریافته است که هر فریم از یک سریال، میتواند یک کارت دعوت برای توریستهای جهانی باشد. یاردیمجی به صراحت بیان کرده که تولید فیلمهای خارجی و داخلی در ترکیه، تاثیر مستقیمی بر شناساندن مناطق گردشگری در سواحل دریای اژه، دریای مرمره، دریای سیاه و مناطق آناتولی داشته است.
در واقع، آنها لوکیشنهای فیلمبرداری را هم به عنوان پسزمینه و هم به عنوان یکی از بازیگران اصلی اثر میبینند. این بستر فراهمشده، چنان جذابیتی ایجاد کرده که حتی غولهای فیلمسازی جهان نیز راهی ترکیه شدهاند. به گفته یاردیمجی، کمپانیهای بزرگی همچون «پارامونت»، «یونیورسال»، «سونی» و «وارنر برادرز» خریدار سریالهای ترکی هستند و شمار زیادی از تولیدات اورجینال خود را نیز در خاک ترکیه فیلمبرداری میکنند.
توجه هالیوود و بالیوود به این جغرافیا اتفاقی نیست و حاصل قوانین تسهیلگرانه، معافیتهای مالیاتی و زیرساختهای حرفهای است که دولت ترکیه برای تبدیل کشورش به یک استودیوی عظیم بینالمللی فراهم کرده است. آنها میدانند که وقتی یک شرکت آمریکایی یا هندی در ترکیه فیلم میسازد، علاوه بر درآمد مستقیم ارزی، اعتبار و امنیت سرمایهگذاری در این کشور را نیز به رخ جهانیان میکشد.
معمای جاماندگی چرا ایران در این قاب جایی ندارد؟
در حالی که ترکیه با ۷۵۰ میلیون مخاطب در حال تثبیت جایگاه خود به عنوان یک قدرت نرم جهانی است، صنعت سریالسازی ایران با وجود پیشینه غنی فرهنگی و ادبی، همچنان در حصار مرزهای داخلی و نهایتا کشورهای همزبان باقی مانده است. این شکاف عمیق، ریشه در تفاوت بنیادین نگاه به مقوله «سرگرمی» دارد.
سریالهای ترکی دقیقا همان چیزی را به مخاطب جهانی عرضه میکنند که او طلب میکند: «رویا و سبک زندگی». آنها با نمایش تصویری لوکس، پر زرق و برق و آزادانه از زندگی، قصههایی با مضامین جهانشمول مانند عشق و احساس را در بستهبندیهای جذاب بصری روایت میکنند. در مقابل، سریالسازی در ایران با چالشهای ساختاری و محتوایی روبهروست که امکان رقابت در این بازار جهانی را سلب میکند.
موانع بوروکراسی و نگاههای امنیتی به دوربین
شاید یکی از دلایل آن ممیزیهای سفت و سخت است که باعث شده تا محصولات ایرانی نتوانند با ذائقه مخاطب عام جهانی که به استانداردهای بصری غربی خو گرفته، ارتباط برقرار کنند. از سوی دیگر، فقدان نگاه صنعتی به سریالسازی در ایران مشهود است. در حالی که ترکیه قوانین را برای جذب سرمایهگذار خارجی خم میکند، در ایران موانع بوروکراسی و نگاههای امنیتی به دوربین در اماکن عمومی، حتی فیلمسازان داخلی را برای به تصویر کشیدن زیباییهای کشور دچار مشکل میکند.
نتیجه این میشود که ما به جای صادرات تصویر باشکوه از اصفهان و شیراز و کیش، اغلب فضاهای بسته آپارتمانی و درامهای پر از تنش و غم را تولید میکنیم که مصرف داخلی دارد. علاوه بر این، قطع ارتباط سیستم بانکی و عدم رعایت قانون کپیرایت جهانی، عملا امکان فروش قانونی و درآمدزایی ارزی را از تولیدکنندگان ایرانی گرفته است.
