هفت صبح| بیانیه مورد مناقشه پس از نشست وزیران خارجه آمریکا و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در منامه صادر شد؛ نشستی که به ریاست مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا و عبداللطیف بن راشد الزیانی، وزیر خارجه بحرین برگزار شد. در این نشست، وزیران خارجه کشورهای کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات نیز حضور داشتند. در ظاهر، این نشست با هدف بررسی ثبات منطقه و گفتوگو درباره کاهش تنشها برگزار شد اما در عمل، محور اصلی آن مجموعهای از شروط سختگیرانه علیه ایران بود. وزیران خارجه ضمن استقبال از تفاهمنامه میان تهران و واشنگتن، تأکید کردند که هرگونه تعامل اقتصادی با ایران «مشروط و قابل بازگشت» خواهد بود.
شروط امنیتی جدید علیه ایران
در بخش مهمی از بیانیه، کشورهای عربی به همراه آمریکا بار دیگر بر هدف جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای تأکید کردند. این در حالی است که ایران همواره برنامه هستهای خود را صلحآمیز معرفی کرده و چنین ادعاهایی را سیاسی و غیرمستند میداند. بیانیه همچنین پا را فراتر گذاشته و خواستار رسیدگی به «تمام طیف تهدیدات ایران» شده است؛ عبارتی که شامل برنامه موشکهای بالستیک، پهپادها و حمایت ایران از گروههای منطقهای میشود. در این بخش، بهطور غیرمستقیم بر گروههایی مانند حزبالله لبنان اشاره شده و از ضرورت «خلع سلاح کامل گروههای غیردولتی» در لبنان سخن گفته شده است که نشان میدهد پرونده لبنان و مقاومت به محور ایران گره خورده
تنگه هرمز؛ نقطه اصلی اختلاف
یکی دیگر از محورهای حساس بیانیه، موضوع تنگه هرمز بود. آمریکا و شورای همکاری هرگونه تلاش برای اعمال کنترل یا دریافت هزینه عبور از این آبراه را رد کرده و آن را مغایر با آزادی کشتیرانی دانستند. این در حالی است که تنگه هرمز از نگاه ایران و عمان، بخشی از حوزه آبهای سرزمینی و منطقهای محسوب میشود و مدیریت آن باید بر اساس توافق کشورهای ساحلی صورت گیرد. در بیانیه تأکید شده که عبور آزادانه کشتیها برای امنیت جهانی حیاتی است؛ اشارهای که از دید ایران، بار دیگر نقش کشورهای غربی در تفسیر گزینشی قوانین بینالمللی را برجسته میکند.
مداخلهجویی در پوشش دیپلماسی
در ادامه واکنشها، وزارت امور خارجه ایران این بیانیه مشترک را به طور صریح «مداخلهجویانه، غیرمسئولانه و تحریکآمیز» خواند؛ تعبیری که نشان میدهد تهران اینبار نه با یک اختلاف معمول دیپلماتیک، بلکه با یک چارچوب فشار هماهنگشده مواجه است. از نگاه تهران، محتوای بیانیه نشان میدهد که آمریکا و برخی دولتهای عربی خلیج فارس، به جای بازتاب دادن واقعیتهای امنیتی منطقه، در حال بازتولید روایتهای امنیتی واشنگتن و تلآویو هستند؛ روایتهایی که ایران آنها را تکرار اتهامات قدیمی درباره برنامه هستهای صلحآمیز خود میداند.
پیشنهاد ایران برای «منطقه عاری از سلاح هستهای»
در واکنش به این فضای تنشآلود، وزارت خارجه ایران بار دیگر از کشورهای شورای همکاری خواست تا به جای همراهی با فشارهای غرب، به سمت ایجاد «منطقه عاری از سلاح هستهای در خاورمیانه» حرکت کنند. این پیشنهاد در ادبیات دیپلماتیک ایران، پاسخی مستقیم به وضعیت خاص اسرائیل تلقی میشود؛ رژیمی که به باور بسیاری از کارشناسان، دارای زرادخانه هستهای اعلامنشده اما هرگز به پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای نپیوسته است.
تهران تأکید دارد که طرح موضوع ایران بدون اشاره به این واقعیت، نوعی استاندارد دوگانه در نظام بینالملل را آشکار میکند؛ استانداردی که در آن برخی بازیگران از پاسخگویی معاف هستند و برخی دیگر دائماً زیر فشار سیاسی قرار میگیرند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، در واکنش به این بیانیه تصریح کرد که ایران بیش از هر بازیگر دیگری به امنیت جمعی منطقه پایبند است اما امنیتی که بر پایه اتکا به قدرتهای فرامنطقهای تعریف شود، از اساس ناپایدار خواهد بود
پایگاههای آمریکا و معادله جدید بازدارندگی
در بخش دیگری از واکنشها، ایران به نقش پایگاههای نظامی آمریکا در کشورهای منطقه طی درگیریهای اخیر اشاره کرد و مدعی شد که بخشی از حملات علیه ایران، با استفاده از زیرساختهای مستقر در خاک برخی کشورهای همسایه انجام شده است. این وضعیت نشان میدهد که امنیت کشورهای میزبان این پایگاهها در عمل به بخشی از معادله درگیری تبدیل شده؛ موضوعی که تهران آن را مغایر با اصول حسن همجواری و قوانین بینالمللی میداند.
ایران از کشورهای منطقه خواسته است در سیاستهای خود بازنگری کنند و اجازه ندهند خاکشان به پایگاهی برای عملیات نظامی علیه دیگر کشورهای منطقه تبدیل شود. یکی از اعتراضهای تهران، استفاده از اصطلاح «نیروهای نیابتی ایران» برای اشاره به گروههای مقاومت در منطقه بود. از نگاه ایران، این اصطلاح از روی عمد برای نادیده گرفتن ریشههای واقعی درگیریها در منطقه به کار میرود؛ یعنی اشغال سرزمینهای فلسطینی، حملات نظامی اسرائیل و بحرانهای مزمن امنیتی در لبنان، سوریه و غزه.
