هفت صبح | اقتصاد ایران این روزها با رکود مواجه شده است. شاخص «مدیران خرید» یا شامخ به حدود ۴۲درصد رسیده که نشان میدهد تولید به کمترین سطح خود در هفت سال اخیر افت کرده و کسبوکارهای کوچک و بزرگ با حداقل ظرفیت کار میکنند. در این میان اما نمایشگاههای بینالمللی تهران و شهر آفتاب همچنان پابرجا هستند، این رویدادها قرار بود پلی برای تجارت با جهان باشند، اما حالا که تحریمها به اوج رسیده به محفلی برای هزینهکرد بودجههای تبلیغاتی شرکتهای دولتی تبدیل شدهاند.
در کشوری که تورمهای مزمن و افسارگسیخته، سالهاست ارزش پول ملی را به پایین کشیده، حالا دولت به فکر حذف چهار صفر از ریال افتاده است. طرحی که بهتازگی وارد مرحله عملیاتی مقدماتی شده و قرار است در یک بازه پنجساله یعنی تا 1409 اجرا شود. اما آیا با خط زدن چند صفر، قدرت خرید مردم افزایش مییابد؟ آیا تورم فروکش میکند؟ یا این فقط یک مسکن روانی است برای مردمی که سالهاست با انبوهی از صفرهای کم اثر در حسابهایشان مواجه هستند؟
سالهاست که ایرانیان برای خریدهای روزمره خود با تورم سروکار دارند. در حال حاضر خرید یک خودروی معمولی به میلیاردها تومان پول نیاز دارد، قیمت یک واحد آپارتمان به دهها میلیارد تومان رسیده و حتی خریدهای روزانه با ارقام نجومی گره خورده است. این وضعیت، نه فقط یک مشکل ظاهری، که نشانهای از عمق بحران تورمی است که گریبان اقتصاد ایران را گرفته است. در چنین شرایطی، حذف چهار صفر از پول ملی، ایدهای است که مطرح میشود و حالا به نظر میرسد دولت مصمم به اجرای آن است. هشتم آبان ۱۴۰۴، قانون اصلاح بند «الف» ماده ۵۸ قانون بانک مرکزی به تصویب مجلس رسید و از ۱۶ آذر همان سال لازمالاجرا شد. بر اساس این قانون، واحد پول ملی همچنان ریال باقی میماند، اما با حذف چهار صفر، هر ریال جدید معادل ۱۰ هزار ریال قدیم تعریف میشود. برای واحد پول خرد نیز «قران» در نظر گرفته شده؛ بهگونهای که هر ۱۰۰ قران برابر با یک ریال جدید خواهد بود.
سه سال گذار و برنامهای بلندپروازانه
طبق زمانبندی اعلامشده، اجرای این طرح در یک دوره پنجساله انجام خواهد شد. دو سال اول به آمادهسازی زیرساختها اختصاص دارد. در این مدت، سامانههای بانکی، مالی، حسابداری، مالیاتی و کلیه بسترهایی که با نظام پرداخت کشور در ارتباط هستند، باید بهروزرسانی شوند. این مرحله تا آذر ۱۴۰۶ ادامه خواهد داشت.پس از آن، کشور وارد دوره گذار سهساله میشود. در این بازه، ریال قدیم و ریال جدید بهصورت همزمان معتبر خواهند بود و مردم میتوانند با هر دو واحد پولی مبادلات خود را انجام دهند. پس از پایان این دوره، ریال قدیم بهطور کامل از چرخه مبادلات خارج شده و تنها ریال جدید مبنای تمامی قراردادها، محاسبات و تراکنشهای مالی خواهد بود.
پیش از ورود رسمی به دوره گذار، طرح برچسبگذاری دوگانه قیمتها اجرا میشود. در این مرحله، قیمت کالاها و خدمات همزمان با ریال قدیم و ریال جدید درج میشود تا مردم بهصورت عملی با مقیاس جدید پولی آشنا شوند و احتمال خطا یا سوءاستفاده قیمتی به حداقل برسد.
تسهیل محاسبات، افزایش قدرت خرید نمیآورد
مقامات بانک مرکزی تأکید میکنند که هدف اصلی حذف صفرها، تسهیل محاسبات، کاهش خطای انسانی در حسابداری و مبادلات، سادهتر شدن ثبت ارقام مالی و همچنین کاهش هزینههای چاپ، حمل و امحای اسکناس است. به عبارت دیگر، این اقدام بیش از آنکه یک سیاست اقتصادی برای کنترل تورم باشد، یک اصلاح ساختاری در زبان پول و نظام محاسباتی کشور محسوب میشود.نکته مهم اینجاست که این تغییر صرفاً یک تغییر اسمی و محاسباتی است و هیچ تغییری در ارزش واقعی پول یا قدرت خرید مردم ایجاد نمیکند. حذف چهار صفر هیچ اثری بر پایه پولی، نقدینگی و نرخ تورم ندارد و قرار نیست خلق پول جدیدی صورت گیرد. برنامه چاپ اسکناس نیز مطابق روال گذشته ادامه مییابد و تنها بهتدریج اسکناسهای جدید با واحد پولی جدید وارد چرخه میشوند.
اثر روانی تنها دستاورد حذف صفر
اگر این طرح هیچ تأثیری بر متغیرهای کلان اقتصادی ندارد، پس چرا اجرا میشود؟ پاسخ را باید در اثر روانی آن جستجو کرد. وقتی مردم برای خرید یک خودروی معمولی باید میلیاردها تومان بپردازند، یا وقتی قیمت یک واحد آپارتمان با دهها میلیارد تومان سنجیده میشود، حس بیارزشی پول ملی به عمق جان مینشیند.حذف چهار صفر، هرچند واقعیت اقتصادی را تغییر نمیدهد، اما این حس را القا میکند که با ارقام کوچکتری سروکار داریم. دیگر خبری از میلیاردها و میلیونهای عجیب و غریب نیست و شاید این سادگی محاسباتی، تا حدودی از فشار روانی ناشی از تورم بکاهد.با این حال، باید توجه داشت که این اثر روانی نیز موقتی است. اگر تورم همچنان به مسیر خود ادامه دهد، چند سال دیگر دوباره با انبوهی از صفرها مواجه خواهیم شد. حذف صفرها، ریشه مشکل را درمان نمیکند؛ فقط ظاهر آن را آراستهتر میکند.
بررسی تجربه کشورهایی که دست به حذف صفر از پول ملی زدهاند، این موضوع نشان میدهد که این اقدام زمانی موفقیتآمیز است که با کنترل تورم همراه باشد. ترکیه در سال ۲۰۰۵ با حذف شش صفر از لیر، توانست اعتماد به پول ملی را بازگرداند، اما این موفقیت در سایه برنامههای جدی تثبیت اقتصادی به دست آمد. در مقابل، زیمبابوه که چندین بار دست به حذف صفر زد، چون نتوانست تورم را کنترل کند، هر بار دوباره با انبوهی از صفرها مواجه شد. این تجربه نشان میدهد که حذف صفر، بدون درمان ریشهای تورم، تنها یک مسکن موقتی است.
حذف صفرها پاک کردن صورت مسئله است
با در نظر گرفتن این مسائل باید توجه داشت که حذف چهار صفر، قدرت خرید مردم را افزایش نمیدهد چون تورم فروکش نمیکند به همین دلیل ارزش پول ملی در برابر ارزهای خارجی تقویت نمیشود؟ پس این همه تلاش برای چیست؟ حذف چهار صفر، اگرچه یک اقدام فنی و محاسباتی ضروری به نظر میرسد، اما نباید انتظار داشت که مشکلات ساختاری اقتصاد ایران را حل کند. این طرح، در بهترین حالت، سادهسازی مبادلات را به همراه دارد و شاید اندکی از سردرگمی ناشی از ارقام نجومی بکاهد، اما اگر قرار است تغییری واقعی در معیشت مردم ایجاد شود، باید به سراغ ریشههای تورم رفت، ریشههایی که در کسری بودجه مزمن، ناترازی بانکها، وابستگی به نفت و ساختار معیوب اقتصادی نهفته است.
درواقع حذف چهار صفر از ریال، یک اقدام فنی است که اجرای آن میتواند محاسبات پولی را سادهتر کند و شاید اثر روانی مثبتی داشته باشد. اما نباید فراموش کرد که این کار، پاک کردن صورت مسئله است، نه حل کردن آن. تا زمانی که تورمهای مزمن و افسارگسیخته ادامه داشته باشد، چند سال دیگر دوباره با انبوهی از صفرها مواجه خواهیم شد و شاید مجبور شویم دوباره به فکر حذف صفرهای بیشتری باشیم. برای بازگرداندن ارزش به پول ملی، راهی جز مهار تورم و اصلاح ساختارهای معیوب اقتصادی وجود ندارد. حذف صفرها، تنها یک مسکن موقتی است؛ درمان اصلی جای دیگری است.
