هفت صبح | آمارهای شرکت منابع آب ایران تا پنجم بهمن ماه نشان میدهد که همچنان 14 سد در مراکز جمعیتی حساس ایران زیر 10 درصد پرشدگی دارند و درصد پرشدگی برخی سدهای تهران نسبت به آمارهای ارائه شده در آذرماه با یک درصد کاهش روبهرو شده است. انوش اسفندیاری عضو اندیشکده تدبیر آب امیدوار است با ادامه بارندگیها، این کمبودها جبران شود. او کاهش جمعیت با توجه به ظرفیت طبیعی شهرها را یکی از راهکارهای بلند مدت برای مسئله مدیریت منابع آب در ایران معرفی میکند.
ظرفیت زیستی در ایران، مهمترین مسئلهای است که در سیاستگذاریهای جمعیتی و استقرار شهرها به آن توجهی نشده و حالا آثار این بیتوجهی را به وضوح میتوان در کشور مشاهده کرد. درباره ظرفیت زیستی این سرزمین، اختلاف نظر کارشناسی بسیار است. برخی حداکثر گنجایش پذیرش جمعیت در ایران را 40 میلیون نفر و گروهی دیگر تا سقف 200 میلیون نفر میدانند
اما آنچه مسلم است، آن است که بسیاری از تمدنهای بزرگ دنیا در کنار رودخانههای عظیم شکل گرفتهاند اما تهران که تقریبا هشت درصد جمعیت ایران را در خود جای داده، در کنار باریکههای آب درکه، دربند و فرحزاد بنا شده که نیازهای یک جمعیت روستایی را هم تامین نمیکند و سیاستگذاران را مجبور میکند که چشم به آبهایی در خارج از حوضه آبریز تهران داشته باشند. این روزها که آسمان بخیل شده و تعداد فصول کاهش یافته، بارش برف در بسیاری از نقاط به خاطره تبدیل شده و سرعت بارش باران زیاد و زمان آن کم شده است، اهمیت توجه به ظرفیت واقعی زیستی ایران بیش از گذشته خود را نشان میدهد.
بحران در سدهای تهران
آمارهای شرکت مدیریت منابع آب ایران درباره ذخایر سدهای شرب-کشاورزی تا پنجم بهمن امسال نشان میدهد که همچنان ذخایر پشت 14 سد کشور زیر 10 درصد است. این سدها در نقاط مهم از نظر جمعیتی و کشاورزی قرار دارند. سدهای استان تهران و البرز، اصفهان و خراسان رضوی زیر 10 درصد آب دارند و سفیدرود گیلان هم بهعنوان یکی از قطبهای مهم تولید برنج، فقط 10 درصد پر شده است.
نکته حائز اهمیت این است که در سدهای پایتخت با وجود بارش برف و باران از آذر ماه تاکنون، شاهد افت یک درصدی پرشدگی هستیم و این یعنی میزان مصرف آب در این محدوده از ورودی آب بیشتر بوده است. بر اساس این آمار در بهمن ماه سدهای امیرکبیر، لار، لتیان - ماملو به ترتیب سه درصد، یک درصد و هفت درصد پرشدگی دارند، در حالی که منابع آب سد لار پس از یک ماه بارش دست نخورده باقی مانده و امیرکبیر و لتیان- ماملو هم که در آذرماه به ترتیب چهار و هشت درصد پرشدگی داشتند، منابع آبشان کاهش یافته و ذخایر خود را از دست دادهاند. به این ترتیب آیا باید نگران تامین آب مراکز جمعیتی مهم کشور بود؟ آیا در چنین شرایطی میتوان به تامین حقابه محیط زیست امیدوار بود؟
امیدی به تامین حقابه محیط زیست نیست
انوش اسفندیاری، عضو اندیشکده تدبیر آب ایران در گفتوگو با هفت صبح با توجه به اولویتهای سیاستگذاران برای تامین نیاز شرب و کشاورزی، بر این باور است که خیلی نمیتوان به تامین حقابه محیط زیست امیدوار بود. اگرچه قوانین اصلاح شده و اولویت تامین آب محیط زیست به اولویت دوم ارتقا یافته اما او بر این باور است که این اولویت رعایت نمیشود و در شرایطی که سدهای مراکز مهم جمعیتی زیر 10 درصد پرشدگی دارند، محیط زیست فراموش میشود.
البته او میگوید که بارشها به صورت سیلاب تا حدودی به شکل ناخواسته جبران نیازهای محیط زیست را خواهد کرد و سهم محیط زیست از منابع آب را بالا میبرد اما تخصیص این سهم، بهصورت برنامهریزی شده نیست.
مولفههایی که کمتر به آن توجه میشود
عضو اندیشکده تدبیر آب که امیدوار است بارشهای آتی بتواند پرشدگی سدهای دارای مشکل را جبران کند، به مولفههایی اشاره میکند که اهمیت آنها از بارش کمتر نیست و تمام شهرهای بزرگ ما هم به دلیل دچار بودن به این چهار مشکل اصلی، نیازمند اصلاحات و تغییر رویه هستند. او میگوید که در مناطق شهری در حالی از آب زیرزمینی برای آبیاری فضای سبز استفاده میشود که باید این منابع برای جلوگیری از فرونشست حفظ شوند.
مهمترین شهر در این رابطه هم تهران است که تلاشهایی برای کنترل برداشت آب از منابع آب زیرزمینی با هدف تامین نیازهای فضای سبز آن انجام شده است. قرار بود که بخشی از چاههای دارای قابلیت شرب، صرف تامین نیازهای این بخش شود اما بقیه چاهها با هدف مقابله با فرونشست مسدود شوند. در این رابطه همه چانهزنیها انجام شده ولی بر سر قیمت به توافق نرسیدند.
افت کیفیت آب با کاهش فشار
اسفندیاری دومین مشکل کلانشهرهای ایران را تلفات بالا در شبکه توزیع و مسئله آب به حساب نیامده میداند. به دلیل همین تلفات، مدیران بخش آب فشار شبکه را تغییر میدهند تا میزان تلفات ناشی از شبکه فرسوده را کاهش داده و از سوی دیگر مصرف را هم مدیریت کنند اما این راهحل اصولی نیست؛ زیرا مردم را مجبور به استفاده از پمپ و مخزن میکند. از آنجا که به هر حال سیستم توزیع ما نشتی دارد، فشار منفی ایجاد شده ناشی از پمپهای خانگی باعث میشود که آلودگی وارد شبکه شده و روی کیفیت اثر بگذارد.
همینطور قطع و وصل کردن آب سبب میشود باکتریهای موجود در آب راکد لوله خانههای بدون سکنه مجددا وارد شبکه شود. در واقع این سیاست کیفیت آب را نشانه رفته است. این عضو اندیشکده تدبیر آب نبود کنتورهای فرعی برای محاسبه مصرف دقیق هر خانوار و متوسط گیری مصرف در مجتمعهای مسکونی را عاملی معرفی میکند که کارآمدی سیاستهای مدیریت مصرف را زیر سوال میبرد.او اتکا به سیاستهای انتقال آب را به دلیل وجود مشکل در سه مورد اول، سیاست راهگشایی نمیداند و معتقد است که باید برنامههای مرتبط با کنترل ظرفیت شهری با توجه به ظرفیت طبیعی منطقه در دراز مدت در دستور کار قرار گیرد.
