هفت صبح، مریم اطیابی| بازار یکی از محلات قدیمی تهران است. هسته اولیه بازار تهران در همان دوران صفوی با بساط فروشان، دستفروشان و دکهها و حجرهها شکل گرفت. آقامحمدخان قاجار با بازسازی دالانها، حجرهها و سایر بخشها، به رونق این بازار کمک کرد.
تهران چه زمانی صاحب بازار شد؟
میگویند چهار بازار لبافها، کرجیدوزها، سراجها و نعلچیها، قدیمیترین بخش بازار تهران است. به نوشته صنیعالدوله، چهار سوق بزرگ و کوچک، بازار مروی و چهل تن در زمان فتحعلیشاه قاجار ساخته شد. در این زمان مجموعه بازار بهطرف شمال غرب و غرب توسعه یافته، بهطوری که به تدریج حد فاصل بین ارگ و مسجد جامع به بخش پر رونق بازار تبدیل شد و معروفترین و معتبرترین سراها و تیمچهها در این محدوده فعال شدند.
در دوره ناصرالدینشاه ورودیهای بازار ساماندهی شد و یک ورودی اصلی برای بازار با عنوان «بازار بزرگ» بنا شد. با این ساماندهی به مرور تعداد راستههای بازار بیشتر شده و سراهای زیادی از جمله سرای امیر، بازار امیر، بازار کفاشها، بازارچههایی نظیر بازارچه معیر و قوامالدوله در این دوره به بازار افزوده شد.
دکتر «نصرالله حدادی» پژوهشگر تاریخ تهران و تهرانشناس در مورد تاریخچه شکلگیری بازار تهران به هفتصبح میگوید: «آنچه مسلم است از دوره صفوی بازار یکی از چهار محله تهران قدیم بوده است. از سویی وجود مسجد جامع بازار در شرق این محدوده بر این قدمت میافزاید. از طرفی رونق سه بقعه سید اسماعیل (در بازار مولوی)، و امامزاده زید (در بازار بزرگ تهران در انتهای جنوبی بازار بزازان معروف به بازار امیر، بین چهارسوق کوچک و انتهای بازار کفاشها)، امامزاده سید نصرالدین (ضلع غربی خیابان خیام، بین ۱۵ خرداد و میدان محمدیه) نشاندهنده قدمت بازار است.
زیر زمین تهران مخوف
اما آیا کندن انبار یا زیرزمین در بازار تهران در گذشته هم مسبوق به سابقه بوده است؟! حدادی توضیح میدهد: «مسعود نوربخش در کتاب ارزندهاش «تهران به روایت تاریخ» آورده است هنگامی که تیمچه «حاجبالدوله» را تعمیر میکردند به حفرهای برخورد کردند و از صاحب حجره اجازه پر کردن این حفره را میگیرند.
وقتی مقنی وارد حفره میشود با یک دهلیز بزرگ و عریض و طویل مواجه میشود که هوا در آن جریان داشته و با چراغ هرچه جلوتر میروند با محوطه بزرگ و عظیمی مواجه میشوند که میتوان در آن به راحتی نفس کشید، در نهایت طی کردن ادامه مسیر را به صلاح ندانستند. به هر حال چنین چیزهایی در بازار تهران وجود داشته است. از سویی وجود قنوات هم باعث حفر تونلهایی البته با عرض کم میشده است.»
به اعتقاد این تهرانشناس، بازار تهران همیشه مورد طمع بوده است. نمونه آن «سرای دلگشا» و «سرای حاج حسن» و بازار «امیر» که تا پیش از بازسازی به کرات در آن آتشسوزی رخ میداد و خیلیها معتقد بودند این آتشسوزیها شک برانگیز و محل تامل و تعمق است که آیا این آتشسوزیها تصادفی بوده یا انگیزه آن بعضا تخریب سراها و ورودیهایی بزرگ و دنگال و تبدیل آنها به دکانهای کوچک بوده است.»
او ادامه میدهد: «با توجه به این که بازار جایی بوده که مردم در کوچهپسکوچههای آن زندگی میکردند، این منطقه دارای خانههای فراوانی بوده که امروزه تبدیل به انبار شدهاند و اتباع خارجی در آن سکنی گزیدهاند و تبدیل به یک ارزش افزوده شدهاند.
از طرفی چیزی که در بازار مرسوم است وجود دکانهای خیلی کوچک است. مثلا طرف پلههای خانه «حاج حسینآقای ملک» را اجاره کرده است. یا راهروهای دو سمت مسجد شاه حفرههایی دارد که اکنون با میله پوشانده شدهاند، اما همین حفرهها، قدیم سرقفلی داشت و در آن کاسبی میکردند! کافی بود یکجای بازار نیم متر فرورفتگی باشد تا طرف یک در برای آن درست و بساط کند. کوچکترین قهوهخانه بازار با ابعاد یک در یکونیم متعلق به «حاج علی درویش مبهوتیان» که ملکش برای «حاج حسن شمشیری» بود نشان میدهد داشتن ملک در بازار تهران چقدر دارای ارزش است.»
تونلها عمیقتر از نظارت؛ غیبت معنادار میراث فرهنگی در قلب بازار تهران
حدادی تاکید میکند: «وقتی کوچهپسکوچههای بازار خالی از سکنه شده یا با آتشسوزیهای عمدی مواجه است، کندن انبار و احداث ملک زیرزمین با این وسعت جای تعجبی ندارد! این ناشی از سوءمدیریت شهرداری در پیادهراه کردن محدوده بازار و بستن بازار تهران است. همین امر سبب شب مردگی بازار تهران و ناامنی برخی کوچههای منتهی به بازارهایی مانند «هفت تن» شده است.
صدور بیرویه مجوز ساخت و ساز پاساژهای بزرگ هم مزید بر علت است. بازار تهران مطلقا نباید بلند مرتبه سازی شود. بلند مرتبه سازی خیانت است. چند وقتی است که ارتفاع را از روی زمین به زیر زمین هم بردهاند. این ارزش افزودههای کاذب خیلیها را به طمع انداخته است. بازار تهران به دلیل عدم تدوین قانون مشخص ساخت و ساز دچار چالش شده است. وقتی آقای چمران گفته بازار تهران در بافت فرسوده قرار دارد، صاحبنظران باید به ایشان گوشزد میکردند جملهتان را تصحیح کنید. اینجا بافت تاریخی است که در جاهایی فرسوده شده. مثلا تیمچه حاجبالدوله ۱۷۰ ساله است آیا این تیمچه و امثالهم فرسوده است؟! با این شیوه نگرش باید کل بازار را تخریب کرد. تونل زدنها هم پیرو همین ارزش افزوده کاذب در بازار باب شده است.»
«امید خدمه» کارشناس ارشد مرمت و صاحب شرکت مرمتی در خصوص کندن جرز دیوارها یا کندن انبار در زیر مغازهها توضیح میدهد: «ورود و خروج مصالح به بازار ممنوع است. خیلی از این نخالهها یا تیرآهنها و بستههای سیمان در قالب بستهها یا گونی روی چرخ باربرها به سه برابر قیمت معمول سوار میشود و روی آن هم چند بسته اجناس مثلا طاقه پارچه میگذارند و از بازار خارج یا به آن وارد میکنند.»
او با اشاره به این که جرزهای بازار قدیم همگی قطور بودند، میافزاید: «جرزها باربر بوده، الان جرز را نازک میکنند و به جایش تیرآهن میگذارند که همه اینکارها اشتباه است.
این یک سازه سنتی است و با آن ساختار خودش پاسخ میدهد و تلفیق آن با سازه مدرن آن هم به این شیوه درست نیست. پیمانکارهایی که حاضر به انجام این کار میشوند، بیشتر تجربی هستند. مثلا خاطرم هست یکی در دهه هشتاد به من میگفت مالک به من گفته بهجای این که بادبند را در دهنه ستون بزنی پشت ستون بزن بعد به او گفته با همین اضافه شدن مساحت ۲۰ سانت در ۵ متر به سازه، یکمتر مربع به مغازهام اضافه شده و مثلا ۳ میلیارد تومان به قیمت ملکم در بازار افزوده شده است.
در همین چهارسوی بزرگ ضلع شمال شرقی پایه چهارسو سابیده و تبدیل به یک مغازه شده است یا ورودی سمت کوچه غریبان از سمت چهار سو کوچک وارد راسته که میشوید یک مغازه با عرض نیم متر وجود دارد. اصطلاحی قدیمی در بازار معروف بود که هرجا گودی در دیوارهها دیدید بدانید بساط کننده یک سنگپا به پایش بسته و همین طور که ایستاده جرزها را ده سانت ده سانت به مرور زمان کنده است! ورودی سبزه میدان یا مسجد شاه و ... این یک خلاف مرسوم در بازار است. برای من نکته تامل انگیز اینجا است که چرا و به چه انگیزهای موضوع رسانهای شده است؟ آن هم موضوعی که به گفته رسانهها از دهه ۹۰ در این سراها آغاز شده بوده و قطعا خیلیها از آن مطلع بودهاند.»
بازار با چاشنی سیاست
امید خدمه، آمیخته شدن سیاست با اقتصاد را یکی از بزرگترین مشکلات بازار میداند. او میگوید: برخی صاحبان ثروت با اوقافیها یا شهرداری یا جناح و حزب خاص یا آقازادهها یا صاحبان قدرت مراوده دارند و میتوانند فشار وارد کنند. کارشناسان میراث فرهنگی و شهرداری معمولا به دلیل همین فشارها چشمهایشان را بر روی برخی تخلفات میبندند.
یکی از کارشناسان حوزه بازار هم میگوید موضوع رسانهای شده را همه در شهرداری، هیئت امنا و استانداری میدانند ولی حالا رسانهای شده است. موضوع کندن دو طبقه زیرزمین به صورت غیر قانونی و در طول سالیان به صورت غیر اصولی است نه حفر یک تونل طویل! مسئله دوم این است اگر این سه سرا به دلیل پیکنی غیراصولی با خطر فروریزش مواجه باشند باید تخلیه و تخریب و بازسازی شوند.
از سویی وقتی ملکی دوباره ساخته شده شامل سرقفلی نمیشود و مالک میتواند سرقفلی را برای شخصی که اکنون در ملک کسب وکاری دارد، منتفی بداند و این ممکن است معیشت برخی را به خطر بیاندازد. او به این نکته هم اشاره میکند که در بحث خروج نخالهها گاهی با سازندگان پاساژها و مغازههای جدید و کوچک هماهنگ میکنند و نخالههایشان را با آنها بیرون میبرند.
وقتی بازار فرو میرود و میراث تماشا میکند
مرتضی ادیبزاده، معاون میراث فرهنگی استان تهران هم توضیح میدهد: آنچه با عنوان «۵ هزار متر تونل» مطرح شده، درست نیست. ما با یک تونل طویل مواجه نیستیم، بلکه مجموعهای با فضاهای منفی یک و منفی دو مطرح است که بهصورت غیرقانونی ایجاد شدهاند. مجموع مساحت این فضاها بر اساس برآورد کارشناسان حدود پنجهزار متر است. در حال حاضر کارگروهی به ریاست معاون استاندار برای بازار با حضور دستگاههای دخیل و ذینفع تشکیل شده است که این موضوع هم مورد بررسی قرار گرفته است.
همچنین به دستور دادستانی این فضاها پلمب و دستور داده شده که بررسیهای فنی، کارشناسی و حقوقی لازم انجام و نسبت به ایمنسازی اقدام شود. اگر نیاز به تخریب و نوسازی باشد به شکل الگوی اولیه انجام شود. در غیر این صورت استحکامبخشی شود و وضعیت به حالت اولیه برگردد.» او ادامه میدهد: «هرگونه دستکاری در ستونها و دیوارهای باربر، خطرات جدی جانی به دنبال دارد. علاوه بر آن، بارگذاری بیش از اندازه و انبار کردن پارچه و سایر کالاهای قابل اشتعال، این محدوده را با خطرات غیرقابل جبرانی مواجه میکند.»
ادیبزاده در خصوص احتمال شکایت میراث فرهنگی توضیح میدهد: «ما اگر فضای تاریخی دچار خطر شود یا به آن آسیبی وارد شود، ورود میکنیم اما سازههایی که جدیدالاحداث هستند یا در ۳۰-۴۰ سال اخیر ساخته شدهاند مد نظر ما نیستند. تاکید میکنم اگر سراها و تیمچهها تاریخی باشند حتما میراث فرهنگی ورود پیدا میکند.» او درباره این که آیا آییننامه خاصی در خصوص ساخت و ساز بازار، زیرزمینها و جرزها وجود دارد، میگوید: «بخشی از این موضوع به سازمان نظام مهندسی مربوط است، مثل ابعاد و اندازه جرزها، ستونگذاریها و... که فنی است و میراث ورود پیدا نمیکند اما درخصوص سازههای تاریخی میراث رصد میکند تا دخل و تصرفی در آنها صورت نگیرد.
مثلا در یک حجره تاریخی اجازه دخل و تصرف یا اضافه کردن اشکوب یا اضافه بار سنگینی که روی طاق و تویزهها فشار بیاورند یا جرزخواری داده نمیشود. اینها مداخلات غیر قانونی است که در صورت رویت میراث فرهنگی برخورد میکند. در مورد زیر زمینها هم بر اساس ضابطه بازار در محدوده سفید رنگ بلوک بازار، بر اساس گزارش ژئوتکنیک یا سابقه زیرزمین و شرایط زمین در حد تامین انبار واحد تجاری مجوز داده میشود آن هم نه به این صورت که انبار تبدیل به انبارهای گسترده وچند طبقه در زیر زمین شود البته که در محدوده تاریخی بازار به هیچوجه این مجوز هم داده نمیشود.»
