خارگ، شهر مسکونی آن مرکز بخش خارگ از توابع شهرستان بوشهر است. شهر خارگ ۸٬۱۹۶ نفر جمعیت دارد. در جزیرهٔ خارگ شرکت‌های پتروشیمی خارگ، شرکت نفت فلات قاره ایران و شرکت پایانه‌های نفتی ایران فعالیت می‌کنند و کلیه نفت صادراتی ایران از جزیره خارگ به خارج از کشور صادر می‌شود.

خارگ چقدر قدمت تاریخی دارد؟

پژوهش‌ها نشان می‌دهد جزیره خارگ بیش از ۱۴ هزار سال است که بر سطح دریا آشکار شده است. شواهد باستان‌شناسی نیز تأیید می‌کند که این جزیره از حدود پنج هزار سال پیش جزو قلمرو تمدن ایران باستان بوده است.

براساس شواهد و مستنداتی که موزه ملی ایران منتشر کرده است، «جزیره خارگ (خارک) از جزایر رأس خلیج فارس، که به اعتقاد پژوهشگران بیش از ۱۴ هزار سال بر سطح دریا آشکار شده است، از سه هزار سال پیش از میلاد جزو قلمرو تمدن عیلام (ایلام) بود، هر چند منابع تاریخی از خارگ در سدۀ یکم پیش از میلاد نام می‌برند.

هیأت باستان‌شناسی فرانسوی به سرپرستی رومن گیرشمن در سال ۱۹۶۲ میلادی در جزیرۀ خارگ کاوش کرد که طی آن، کهن‌ترین آثاری که یافت دو گور مربوط به تقریباً هزار سال پیش از میلاد بود.»

گزارش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که «هیأت باستان‌شناسی فرانسوی در آن کاوش‌ها، دو قبر سنگی، مشهور به دو دختران، مربوط به تقریباً هزار سال پیش از میلاد را کشف کردند. این دو قبر در سنگ کنده شده و هنوز لحد آنها که عبارت از دو تخته سنگ ضربی است حفظ شده بود. یکی از قبرها خالی بود. دیگری با دقت گشوده و در آن بازمانده تقریباً پانزده اسکلت تشخیص داده شد که در هم ریخته بودند. این استخوان‌ها را با سبدی قیراندود از دخمه دیگری به اینجا حمل کرده بودند. دفن کردن مردگان در جزیره‌ای که قبرهای آن را نمی‌توان در خاک کند، بلکه باید در سنگ نقر کرد، سبب می‌شد که اهالی از گورها به دفعات استفاده کنند و استخوان‌های پیشین را در قبرهای قدیمی‌تر بریزند.

سکه‌ای رومی که در این مقبره یافت شده نشان می‌دهد که انتقال اجساد در قرن چهارم یا پنجم میلادی صورت گرفته است.»

لویی واندنبرگ، باستان‌شناس بلژیکی نیز درباره قدمت گورمعبدهای کشف شده در این جزیره معتقد است «گورمعبدهای خارگ به پالمیریان تعلق دارد. سبک بنا اشکانی ـ ساسانی است. ورودی، قرنیز، ستون و سرستون‌ها مشابه آثار اشکانی و ساسانی هستند. جایگاه تابوت‌ها کشویی بوده و می‌توانستند تابوت‌های چوبی را در آن‌جا بگذارند و یا از آن‌جا دربیاورند و به‌احتمال آن را حمل کنند و به محل اصلی زندگی فرد ببرند.  اما دخمه‌های کنده شده در صخره‌های پیرامون این گور معبدها، شباهت بسیاری با استودان‌های درون سرزمین، از جمله در کوه بی‌بی شهربانو در ری دارد و به نظر می‌رسد که در این مکان، اجساد مردگان خویش را طعمه حیوانات می‌ساختند و استخوان‌ها را پس از جدا شدن گوشت و خشک شدن، در استودان جای می‌دادند.

بنابراین، حضور پالمیریان در خارگ، قدمتی ۲۰۰۰ ساله دارد. همین تفاوت‌های تاریخی، شک درباره داوری‌های پیشین را تشدید می‌کند. به هر حال، می‌توان به‌تقریب گفت که برپایه اسناد موجود، نخستین بار حدود ۲۱ قرن پیش، نام جزیره خارگ در متون تاریخی ثبت شده است و پس از آن، با تواتر بیشتری از خارگ یاد شده و یا در فرایندهای تاریخی به‌کار آمده است.» (مقاله گذری تاریخی به جزیره خارگ/ محمد سالاری، کامران فیض بخشیان)

در سال ۱۳۸۶ نیز سند دیگری در این جزیره کشف شد که نسبت آن با تمدن ایران باستان را محکم‌تر می‌کند؛ سنگ‌نبشته‌ای با خط میخی که سال ۱۳۸۶ هنگام احداث جاده‌ای در جزیره کشف شد. طول و عرض تقریبی این سنگ‌نبشته ۳۰ سانتی‌متر اعلام شده است. سنگ از نوع مرجانی بوده و با خط میخی باستان در حدود ۴۰۰ سال پیش از میلاد، آنچنان که رضا مرادی غیاث‌آبادی رمزگشایی کرده، نوشته شده است: «(این) سرزمین خشک و بی‌آب بود شادی و آسایش را آوردم».

بنا به تفسیر علی‌اکبر سرفراز، این کتیبه اقدامی است برای ساخت بنا و حفر چاه آب در ۲۴۰۰ سال پیش در عهد هخامنشیان.

این کتیبه حدودا یک سال پس از کشف آن توسط افراد ناشناس تخریب شد و بخش زیادی از خطوط آن آسیب دیده است.

خارگ در دوره ساسانیان نیز بندری مهم و مرکزی تجاری بود و آثار بسیاری از همین دوره در خارگ کشف شده است. در دوره صفویه جزیره اهمیت نظامی و تجاری ویژه پیدا می‌کند و پس از کشف نفت و احداث بزرگترین پایانه صادرات نفت ایران، اهمیت آن بیشتر می‌شود.

بررسی‌های دیگر باستان‌شناسی که موزه ملی ایران آنها را منتشر کرده است نشان می‌دهد، «با توجه به بقایای یک معبد یونانی، یک آتشگاه، صومعه، کلیسای نسطوری و مسجدی قدیمی که بقایای اماکن مقدس مردم این سرزمین بوده می‌توان گفت این جزیره طی سده‌ها و هزاره‌ها مأمن پیروان چهار مذهب بزرگ جهان بوده است.»

اثر دیگری که در کاوش‌های باستان‌شناسی در جزیره خارگ شناسایی و اکنون در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود، با نقش برجستۀ یک چلیپا، از گچبری‌های به‌جای مانده از تزئین دیوار یک کلیسا است، که در قاب مستطیل شکلی به بلندی ۳۷.۵ و  پهنای ۲۱ سانتی‌متر،   با حاشیۀ باریک که در بالا و احتمالاً پایین با گل‌های سه برگی و دو ضلع دیگر آن با طرح‌های هندسی لوزی شکل تزئین شده است. در مرکز و گوشه‌های بالایی و پایینی این قاب، گل‌های سه برگی دیده می‌شود که به‌وسیلۀ دُم‌برگ‌هایی به یکدیگر وصل شده‌اند.

در داخل قاب اصلی، ترنجی به شکل گُل چهار برگ که صلیبی به‌صورت برجسته نقش شده که بازوی‌های آن به نقوش کندۀ دایره‌ای شکلی ختم می‌شود. در قسمت بالا و پایین آن، چهار گل با ۱۲ گلبرگ نوک تیز که در نبم‌دایره‌های برجسته قرار گرفته‌اند. این پلاک به‌صورت چند قطعه از کاوش‌ها بدست آمده که پس از  بازسازی شده است.  

این اثر شاخص و منحصر بفرد، به شمارۀ ۳۳۰۷ مربوط به اواخر دورۀ ساسانی، از آثار موزۀ ملّی ایران است.

خارگ هنوز معمای کشف‌ نشده است و داورهای متناقضی درباره آن وجود دارد، از همین رو باستان‌شناسان ایرانی پاییز سال گذشته بار دیگر به این جزیره بازگشتند تا به ابهام‌ها و پرسش‌های بیشتری پاسخ دهند که این کاوش‌ها هنوز به سرانجام نرسیده است.

در این جزیره یکی از مهم‌ترین پایانه‌های صادرات نفت جهان بنا شده‌است. در طول جنگ ایران و عراق بیش از ۹۰٪ از صادرات نفت ایران از این جزیره انجام می‌گرفت. از اینرو بود که نیروی هوایی عراق، ۲۸۰۰ حمله را به این جزیره انجام داد.

در سال ۱۹۱۶ میلادی برای حمل سنگ از حوالی مقبره علمدار در خارگ، راه‌آهنی تا اسکله جزیره کشیده شد. این خط آهن به دست کاپتن تامسون، افسر مهندسی سلطنتی انگلیس ساخته شده و سنگ‌های آن به مصرف زیرسازی راه‌آهن بصره به بغداد و زیرسازی مخزن‌های پالایشگاه نفت آبادان رسید.^[۱۵] بالغ بر ۹۰ درصد اراضی این جزیره توسط شرکتهای نفتی ازجمله شرکت پایانه‌های نفتی، شرکت نفت فلات قاره و شرکت صنایع پتروشیمی و شرکت ملی نفتکش ایران مورد استفاده صنعتی و خدماتی قرار گرفته‌است. توسعه فضای سبز و گسترش خیابانها و بلوارهای بسیار جذاب و دیدنی در بخش شرکتی باعث ساماندهی بافت جغرافیایی و ایجاد شور و نشاط اجتماعی گردیده‌است که از نقاط مشهور آن می‌توان به بلوار دریا، بلوار خلیج فارس، بلوار نظارت (بلوار مهندس بهرام خواجه احمدی) خارگ، بلوار نفت، بلوار شهدای خارگ، بلوار دولت اشاره نمود. این جزیره به‌دلیل اهمیت اقتصادی و استراتژیک در جنگ ایران و عراق ۲۸۸۰ بار مورد حمله هوایی قرار گرفته‌است.

منبع تأمین انرژی این جزیره از نیروگاه گازی جزیره خارگ است.