موضوع مرگ و آنچه پس از آن برای بدن انسان رخ میدهد، همواره یکی از دغدغههای ذهنی بشر بوده است. گرچه بسیاری از ما از فکر مرگ و میر خود احساس ناراحتی میکنیم، اما آنچه اغلب این اضطراب را ایجاد میکند، تفکر در مورد فرآیند مرگ و ترس از مرگ طولانی یا دردناک است، نه خودِ وضعیت مرده بودن. با وجود گذراندن یک عمر در یک بدن و تلاش برای مراقبت از آن، شاید برایتان جالب باشد که بدانید پس از مرگ و دفن، چه فرایندهای علمی و طبیعی در انتظار این کالبد خاکی است.
در لحظه مرگ چه اتفاقی میافتد؟
ما اغلب لحظه مرگ را زمانی میدانیم که ضربان قلب و تنفس متوقف میشود. با این حال، پژوهشهای جدید نشان میدهد که مرگ یک اتفاق فوری نیست و تصور میشود مغز ما به مدت حدود ۱۰ دقیقه پس از مرگ به کار خود ادامه دهد، به این معنی که مغز ممکن است به طریقی از مرگ خود آگاه باشد. البته این تحقیق تنها مقدماتی است.
در محیط بیمارستان، چند نشانه برای تعریف مرگ وجود دارد: عدم وجود پالس قلب، عدم وجود تنفس، عدم واکنش مردمک چشم به نور و نبود تنگشدن مردمک. در شرایط اضطراری، پرستاران به دنبال ۵ نشانه مرگ برگشتناپذیر میگردند. تعریف مرگ مغزی نیز شامل نبود واکنشهای مغزی، عدم توانایی تنفس بدون دستگاه و عدم واکنش عصبی است که برای اعلام مرگ قانونی، مانند قبل از اهدای عضو، استفاده میشود.
جدول زمانی تغییرات فیزیکی پس از مرگ
۱ ساعت بعد از مرگ: شل شدن اولیه
در لحظه مرگ، همه عضلات بدن آرام میشوند (شل شدن اولیه). پلکها کشش خود را از دست میدهند، مردمک منبسط میشود، فک ممکن است باز شود و مفاصل انعطافپذیر میشوند. با از دست رفتن تنش در ماهیچهها، پوست شل شده و مفاصل و استخوانها برجستهتر میشوند.
در عرض چند دقیقه پس از ایست قلبی، فرایندی به نام پالور مورتیز باعث میشود رنگ پوست خاکستریتر شود، چراکه خون از رگهای کوچک تخلیه میشود. همزمان، بدن از دمای طبیعی ۳۷ درجه سانتیگراد خنک میشود تا به دمای محیط برسد. این کاهش دما به صورت خطی اتفاق میافتد: دو درجه در ساعت اول و سپس یک درجه هر ۲ ساعت.
با شل شدن ماهیچهها، اسفنکترها نیز شل میشوند و احتمال دفع ادرار و مدفوع وجود دارد.
۲ تا ۶ ساعت بعد از مرگ: تجمع خون در نقاط پایین
چون قلب دیگر خون پمپ نمیکند، جاذبه شروع به کشیدن خون به مناطق پایینتر بدن میکند (فرایند لیور مورتیز). اگر بدن چند ساعت دستنخورده باقی بماند، قسمتهایی که به زمین نزدیکتر هستند، تغییر رنگ قرمز-بنفش شبیه به کبودی پیدا میکنند.
حدود ۳ ساعت بعد از مرگ: شروع سفتی (ریگور مورتیز)
تغییرات شیمیایی درون سلولها باعث میشود همه عضلات منقبض شوند. این پدیده ریگور مورتیز یا سفت شدن نام دارد. اولین ماهیچههای آسیبدیده، پلکها، فک و گردن هستند. در چند ساعت بعد، سفتی به سینه، شکم، بازوها و پاها میرسد و نهایتاً به انگشتان دست و پا.
جالب است که رسم قدیمی قرار دادن سکه روی پلکهای مرده، ممکن است ناشی از تمایل به بسته نگه داشتن چشمها از زمانی باشد که ریگور مورتیز زودتر آنها را تحت تأثیر قرار میدهد.
۷ تا ۱۲ ساعت بعد از مرگ: حداکثر سفتی
حداکثر سفتی ماهیچهها حدود ۱۲ ساعت پس از مرگ رخ میدهد. در این مرحله، حرکت دادن اعضای جسد دشوار است و زانوها و آرنجها کمی خم میشوند.
۱۲ ساعت یا بیشتر پس از مرگ: شروع شل شدن دوم
پس از رسیدن به حداکثر سفتی، ماهیچهها به دلیل تغییرات شیمیایی و پوسیدگی بافت، شروع به شل شدن میکنند. این فرایند طی یک تا سه روز اتفاق میافتد. در طول این مرحله، پوست شروع به چروک شدن میکند و این توهم ایجاد میشود که موها و ناخنها در حال رشد هستند.
۷ واقعیت شگفتانگیز درباره تغییرات بدن پس از مرگ
۱. مو و ناخنها ظاهراً رشد میکنند: این اتفاق به دلیل چروک شدن پوست است، نه رشد واقعی مو و ناخن.
۲. بدن میتواند حالت صابونی یا واکسی پیدا کند: اگر تابوت منافذ باز داشته باشد، مخلوطی از خاک قلیایی و آب میتواند چربی بدن را به صابون تبدیل کند.
۳. احتمال دفع ادرار و مدفوع وجود دارد: با شل شدن عضلات و از کار افتادن کنترل مغز، این اتفاق طبیعی است.
۴. آنزیمها سلولها را هضم میکنند: پس از قطع اکسیژنرسانی، سلولها اسیدی شده و آنزیمها شروع به هضم غشای سلولی میکنند.
۵. بدن به رنگ بنفش برمیگردد: خون در نقاط پایینتر جمع شده و پوست تهرنگ بنفش پیدا میکند.
۶. امکان تولید صداهای نالهمانند وجود دارد: در اثر خروج گازها از بدن، ممکن است صداهایی شبیه ناله تولید شود.
۷. چینوچروکها صاف میشوند: با شل شدن ماهیچههای پیشانی، خطوط و چروکهای پوست صاف میشوند (اثری شبیه بوتاکس طبیعی).
روند تجزیه بدن؛ از باکتریها تا حشرات
پس از گذشت ساعات اولیه، بدن مواد شیمیایی مانند پوترسین و کاداورین آزاد میکند که باعث ایجاد بوی بسیار نامطبوع میشود. لکههای سبز در بدن ظاهر میشوند، چراکه آنزیمهای موجود در اعضا شروع به هضم خود میکنند. در ادامه، باکتریها و سپس حشرات (لاروها و کرمها) میتوانند در عرض یک هفته تا ۶۰ درصد بدن را مصرف کنند. نهایتاً موها شروع به ریزش میکنند و بدن ابتدا بنفش و سپس سیاه میشود. در دمای حدود ۱۰ درجه سانتیگراد، حدود ۴ ماه طول میکشد تا تمام بافتهای نرم تجزیه شوند و تنها اسکلت باقی بماند.
