ماه محرمالحرام، نخستین ماه سال هجری قمری، یکی از ماه های حرام و دارای جایگاهی ویژه در فرهنگ اسلامی است. این ماه اگرچه با غم و اندوه فراوان برای شیعیان همراه است، اما در منابع دینی، آداب و اعمال متعددی برای آن ذکر شده است که یکی از مهم ترین آنها، روزه گرفتن است. اما سوال اساسی اینجاست: در چه روزهایی از ماه محرم میتوان روزه گرفت و آیا روزه در تمام روزهای این ماه جایز است؟ در ادامه، به بررسی دقیق این موضوع و پاسخ به سوالات متداول در این زمینه خواهیم پرداخت.
روزه در ماه محرم؛ برترین روزه پس از ماه رمضان
بر اساس روایات متعدد، روزه در ماه محرم از فضیلت بسیاری برخوردار است. پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله در این باره فرمودهاند: «إِنَّ أَفْضَلَ الصَّوْمِ بَعْدَ صَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ صَوْمُ شَهْرِ اللَّهِ الَّذِی یَدْعُونَهُ الْمُحَرَّمَ» یعنی برترین روزه بعد از روزه ماه رمضان، روزه ماه خداست که به آن محرم میگویند. این روایت به تنهایی نشاندهنده عظمت و ارزش والای روزه در این ماه است.
اما نکتهای که باید به آن توجه داشت، تفاوت حکم روزه در روزهای مختلف این ماه است. به طور کلی، همه روزهای ماه محرم به جز روز عاشورا را میتوان روزه گرفت. در مورد روز عاشورا، اگرچه برخی روایات بر روزه گرفتن در آن روز تأکید کردهاند، اما مشهور فقهای شیعه، روزه در روز عاشورا را جایز نمیدانند و در برخی روایات از آن نهی شده است.
روز اول محرم؛ روزی که دعای زکریا مستجاب شد
یکی از روزهایی که روزه گرفتن در آن فضیلت بسیاری دارد، روز اول ماه محرم است. در کتاب «امالی» شیخ صدوق، به نقل از ریان بن شبیب، روایت ارزشمندی از امام رضا علیهالسلام درباره روزه این روز نقل شده است:
«دَخَلْتُ عَلَی الرِّضَا ع فِی أَوَّلِ یَوْمٍ مِنَ الْمُحَرَّمِ فَقَالَ لِی یَا ابْنَ شَبِیبٍ أَ صَائِمٌ أَنْتَ فَقُلْتُ لَا فَقَالَ إِنَّ هَذَا الْیَوْمَ هُوَ الَّذِی دَعَا فِیهِ زَکَرِیَّا ع رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً (إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعاءِ) فَاسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُ وَ أَمَرَ مَلَائِکَتَهُ فَنَادَتْ زَکَرِیَّا (وَ هُوَ قَائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرَابِ إِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْیَی مُصَدِّقاً) فَمَنْ صَامَ هَذَا الْیَوْمَ ثُمَّ دَعَا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ اسْتَجَابَ لَهُ کَمَا اسْتَجَابَ لِزَکَرِیَّا ع»
در روز اول ماه محرم به خدمت امام رضا علیهالسلام رسیدم. آن حضرت به من فرمود: ای پسر شبیب، آیا روزه داری؟ عرض کردم: خیر. فرمود: این روز، همان روزی است که حضرت زکریا در آن به درگاه پروردگارش دعا نمود و عرض کرد: «پروردگارا، از جانب خود فرزندانی پاک به من ارزانی دار، به راستی که تو شنونده دعا هستی.» و خداوند دعای او را مستجاب کرد و به فرشتگان دستور داد در حالی که حضرت زکریا در محراب عبادت به نماز ایستاده بود، او را ندا کردند و گفتند: «خداوند مژده یحیی را به تو میدهد که او تو را تصدیق خواهد کرد.» بنابراین، هرکس این روز را روزه بدارد و به درگاه خداوند دعا کند، خداوند همانگونه که دعای حضرت زکریا را مستجاب کرد، دعای او را نیز به مرحله اجابت میرساند.
روز سوم محرم؛ روز رهایی حضرت یوسف از زندان
در منابع دینی و کتاب شریف مفاتیحالجنان، به روزه روز سوم ماه محرم نیز اشاره شده است. بر اساس روایات، حضرت یوسف علیهالسلام در این روز از زندان خارج شد. در روایت نبوی صلیالله علیه و آله آمده است که اگر کسی این روز را روزه بگیرد، خداوند مشکل او را برطرف نموده و سختیها را بر او آسان میگرداند. این روز، فرصتی ارزشمند برای مؤمنانی است که در تنگنا و گرفتاری قرار دارند تا با روزه گرفتن و دعا، گشایشی از سوی پروردگار متعال طلب کنند.
روزه دهه اول و تمام ماه محرم
شیخ طوسی در کتابهای فقهی خود فرموده است که مستحب است روزه دهه اول محرم گرفته شود. اما در مورد روز عاشورا، ایشان توصیه کردهاند که انسان تا بعد از عصر از خوردن و آشامیدن خودداری کند و سپس مقدار کمی تربت تناول نماید. همچنین سید بن طاووس در کتاب «اقبال» فضیلت روزه تمام ماه محرم را روایت کرده است و آورده که روزه در تمام این ماه، انسان را از هر گناهی حفظ میکند.
فضیلت روزه ماه محرم در کلام اهلبیت علیهمالسلام
در روایات متعدد از معصومین علیهمالسلام، به فضیلت بالای روزه در ماه محرم اشاره شده است که در ادامه به چند نمونه از آنها اشاره میکنیم:
حدیث از امام صادق علیهالسلام:
«لِمَنْ أَمْکَنَهُ صَوْمُ الْمُحَرَّمِ، فَإِنَّهُ یَعْصِمُ صَائِمَهُ مِنْ کُلِّ سَیِّئَهٍ»
امام صادق علیهالسلام فرمود: کسی که میتواند محرم را روزه بگیرد، زیرا روزهدار را از هر بدی حفظ میکند.
حدیث از پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله:
«إِنَّ أَفْضَلَ الصَّوْمِ بَعْدَ صَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ صَوْمُ شَهْرِ اللَّهِ الَّذِی یَدْعُونَهُ الْمُحَرَّمَ.»
رسول خدا صلیالله علیه و آله فرمود: همانا برترین روزه بعد از روزه ماه رمضان، روزه ماه خداست که به آن محرم میگویند.
حدیث از امیرالمؤمنین علیهالسلام:
امیرالمؤمنین علیهالسلام از رسول خدا صلیالله علیه و آله نقل میکند که به فردی فرمودند: «اگر بعد از ماه رمضان خواستی روزه بگیری، در ماه محرم روزه بگیر، زیرا محرم ماهی است که خداوند توبه قومی را پذیرفت و خداوند تعالی در این ماه توبه دیگران را نیز میپذیرد.»
حدیث از پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله:
«مَنْ صَامَ یَوْمًا مِنَ الْمُحَرَّمِ فَلَهُ بِکُلِّ یَوْمٍ ثَلَاثُونَ یَوْمًا.»
رسول خدا صلیالله علیه و آله فرمود: هرکس یک روز از ماه محرم روزه بگیرد، به ازای هر روز، سی روز (پاداش) در نظر گرفته میشود.
حدیث از معصومین علیهمالسلام:
«أَنَّ مَنْ صَامَ یَوْمًا مِنَ الْمُحَرَّمِ مُحْتَسِبًا جَعَلَ اللَّهُ تَعَالَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ جَهَنَّمَ جُنَّهً کَمَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.»
از معصومین علیهمالسلام نقل شده است که فرمودند: هرکس یک روز از ماه محرم را با اخلاص روزه بگیرد، خداوند بین او و جهنم سپری قرار میدهد، همانگونه که بین آسمان و زمین فاصله است.
