هفت صبح| بعضی روزها، شهر شبیه اتاقی میشود که پنجرهاش رو به اضطراب باز مانده است. خبرها از در و دیوار بالا میروند، صداها زودتر از واژهها به دل مینشینند و آدم، در میانه این همه سنگینی، دنبال روزنهای میگردد تا چند دقیقهای نفس بکشد. در چنین روزهایی، سینما کار عجیبی بلد است؛ بیآنکه واقعیت را پاک کند، دست مخاطب را میگیرد و او را از میان تیرگی عبور میدهد. فیلم خوب، مثل دوستی است که کنار آدم مینشیند، سکوت را میفهمد، زخم را میبیند و با اینهمه، آرام در گوشمان میگوید: زندگی هنوز جریان دارد. در روزهایی که کشورمان زیر فشار جنگ تحمیلیِ آمریکا و اسرائیل ایستاده و دلها بیش از هر زمان دیگری به پناهی فرهنگی نیاز دارند، بعضی فیلمها کارکردی فراتر از سرگرمی پیدا میکنند. این آثار، نسخه فرار از جهان نیستند؛ راهیاند برای دوام آوردن در جهان. برای اینکه یادمان بماند خنده، عشق، دوستی، رؤیا، سماجت و امید، هنوز در این سوی زندگی حضور دارند. از میان صدها فیلم، به شش اثر رسیدهایم؛ سه فیلم ایرانی و سه فیلم خارجی که هرکدام به شکلی متفاوت، حال آدم را سبکتر میکنند و چراغی درون تاریکی روشن میگذارند.
مرگ، بهانهای برای زندگی
نخستین ایستگاه این فهرست، «جهان با من برقص» ساخته سروش صحت است؛ فیلمی که با خبر بیماری و سایه مرگ آغاز میشود، اما رفتهرفته به جشن کوچکی برای زندگی بدل میشود. سروش صحت از همان ابتدا، از تماشاگر پنهان نمیکند که جهانگیر در آستانه وداع با دنیاست. با این حال، فیلم هرچه پیش میرود، مسیرش را از سوگواری محض جدا میکند و به سمت چیزی روشنتر میرود: آشتی با لحظه، با دوستی، با رفاقتهای قدیمی، با دلخوریهای کوچک و با فرصت کوتاهی که اسمش زندگی است.
قدرت فیلم در همین انتخاب هوشمندانه است. به جای آنکه مرگ را به تریبونی برای جملههای بزرگ و سنگین تبدیل کند، آدمهایی را کنار هم مینشاند که بسیار آشنا هستند؛ با شوخیهایشان، با زخمهایشان، با حسادتها، دلبستگیها و گفتوگوهای روزمرهشان. از دل همین جمع، مفهوم زندگی آرامآرام سر برمیآورد. «جهان با من برقص» از آن فیلمهایی است که آدم بعد از دیدنش دلش میخواهد به خیلی چیزها سخت نگیرد. یادش میافتد خوشی، همیشه در اتفاقهای عظیم پنهان نیست؛ گاهی در یک دورهمی، یک نگاه، یک موسیقی و چند دقیقه باهمبودن جا خوش کرده است.
در روزهای سخت، تماشای این فیلم یادآوری میکند که حتی وقتی سایه سنگین بالای سر آدم ایستاده، باز هم میشود به نور فکر کرد. میشود با ترس روبهرو شد و از دل آن، کیفیت دیگری از زیستن را بیرون کشید. این همان معجزه آرام فیلم صحت است.
عشق، رنگ و خیال؛ نسخهای برای روزمرگی
دومین فیلم ایرانی این فهرست، «ایتالیا ایتالیا» ساخته کاوه صباغزاده است؛ اثری خوشرنگ، خوشریتم و پرانرژی که در دل یک رابطه عاطفی، از خطر فرسودگی روزمره حرف میزند. فیلم از همان ابتدا میفهمد که برای حرفزدن از بحران زندگی مشترک، قرار نیست با چهرهای عبوس وارد شود. برعکس، از رنگ، موسیقی، فانتزی و بازیگوشی کمک میگیرد تا از یک حقیقت تلخ، فیلمی سرحال بسازد.
«ایتالیا ایتالیا» درباره عشق است، اما عشق را در قابهای کارتپستالی حبس نمیکند. به ما نشان میدهد رابطه، موجود زندهای است که مراقبت میخواهد؛ توجه میخواهد؛ خیال میخواهد. زوج فیلم درگیر فاصلهاند، اما کارگردان از دل همین فاصله، جرقههایی از امکان را بیرون میکشد. فیلم در عین سرخوشی، حرف حسابش را هم میزند: آدم اگر حواسش به روح خودش و رابطهاش نباشد، زندگی آرامآرام به تکرار تبدیل میشود.
در این میان، فانتزیهای فیلم نقش مهمی دارند. آنها مثل پنجرههایی هستند که ناگهان در دیوار واقعیت باز میشوند و به تماشاگر یادآوری میکنند هنوز میشود جهان را با تخیل زیباتر دید. حامد کمیلی و سارا بهرامی در این فضای نیمهواقعی، نیمهرویایی، زوجی میسازند که تماشاگر با همه افتوخیزهایشان همراه میشود. «ایتالیا ایتالیا» برای روزهایی مناسب است که آدم دلش یک فیلم سبک میخواهد، اما در عین حال دوست دارد چیزی اصیل هم با خودش ببرد؛ حسی از جنبوجوش، از امکان ترمیم، از اینکه زندگی اگرچه سخت میشود، هنوز ظرفیت رنگ دارد.
عشق در زیرزمین، امید در دل بمباران
در میان فیلمهای ایرانی، «بمب؛ یک عاشقانه» جایگاهی ویژه دارد؛ فیلمی از پیمان معادی که تهرانِ دهه شصت را در اوج بمباران به تصویر میکشد و با اینهمه، در دل آن هراس، از زندگی حرف میزند. فیلم از همان عنوانش تکلیف مخاطب را روشن میکند: اینجا قرار است جنگ و عشق در کنار هم دیده شوند؛ یکی با صدای سهمگینش، دیگری با کورسوی گرمش.فضاسازی «بمب؛ یک عاشقانه» یکی از برگهای برنده آن است. مدرسهها، دیوارها، پناهگاهها، چراغها، لباسها و حالوهوای تهران آن سالها، بهگونهای بازسازی شدهاند که فیلم را از سطح یک روایت ساده بالاتر میبرند و به تجربهای حسی تبدیل میکنند. معادی در کنار بازسازی یک دوره تاریخی، سراغ حیات عاطفی آدمها میرود؛ سراغ زوجی که رابطهشان ترک برداشته و نوجوانهایی که در میانه هراس، طعم عشق را میچشند.
آنچه این فیلم را برای روزهای پراضطراب امروز مهم میکند، همین اصرارش بر زندهماندن عاطفه است. «بمب؛ یک عاشقانه» میگوید حتی زیر سایه جنگ هم قلب آدم از تپیدن بازنمیایستد. آدمها باز عاشق میشوند، دلگیر میشوند، آشتی میکنند، از هم میرنجند و به هم پناه میبرند. فیلم، تاریکی را میبیند، اما در تاریکی متوقف نمیماند. موسیقی و فضای نوستالژیک آن هم به این حس کمک میکند؛ حسی که به مخاطب میگوید تاریخ، هرچقدر تلخ، باز هم از دل خودش قصههای امید بیرون میآورد.
خانوادهای که با سکوت حرف میزند
در بخش فیلمهای خارجی، «کودا» یکی از گرمترین و انسانیترین انتخابهاست. داستان دختری شنوا در خانوادهای ناشنوا، روی کاغذ میتوانست به فیلمی احساساتی و ترحمبرانگیز بدل شود؛ اما کارگردان با نگاهی سرشار از احترام، از این دام فاصله میگیرد. خانواده «کودا» قرار نیست موضوع دلسوزی باشند. آنها خانوادهای پرجنبوجوش، بامزه، مستقل و زندهاند که مثل همه خانوادهها با مشکلات خودشان کلنجار میروند.
راز گیرایی فیلم، در همین نگاه است. ناشنوایی در «کودا» به جای آنکه به مرکز تراژدی تبدیل شود، بخشی از زیست روزمره شخصیتهاست. بحران اصلی، جای دیگری شکل میگیرد: در استقلال، در اعتماد به نفس، در حق ابراز وجود و در پیدا کردن صدای شخصی. روبی، دختر خانواده، میان عشق به خانواده و میل به ساختن آینده خودش گیر افتاده؛ و فیلم این کشمکش را با لحنی صمیمی، پرانرژی و صادقانه پیش میبرد.
یکی از درخشانترین دستاوردهای «کودا»، تغییر معنای صداست. فیلم به تماشاگر یاد میدهد صدا، همیشه از گوش عبور نمیکند؛ گاهی از پوست میگذرد، از ارتعاش، از نگاه، از تماس دست بر گلو، از همراهی عمیق آدمها. همین دریافت انسانی است که فیلم را به اثری حالخوبکن تبدیل میکند. «کودا» به آدم یادآوری میکند هر خانوادهای با همه کاستیها و فشارهایش، اگر شجاعت گفتن و شنیدن پیدا کند، میتواند دوباره خودش را بسازد.
دویدن برای زندگی
«در جستوجوی خوشبختی» از آن فیلمهایی است که بارها معرفی شده، بارها دیده شده، اما هنوز اثرش را از دست نداده است. دلیلش روشن است: فیلم روی سادهترین و قدیمیترین نیروی انسانی دست میگذارد؛ سماجت. قصه کریس گاردنر، مردی که در فشار فقر، بیخانمانی، تنهایی و مسئولیت پدری خم نمیشود، از جنس داستانهایی است که بیش از هر چیز، اراده را به یاد آدم میآورد.
فیلم در دام شعار نمیافتد، چون سختی را بزک نمیکند. کریس بارها زمین میخورد، تحقیر میشود، از دست میدهد و خسته میشود. با این حال، حرکت را رها نمیکند. آنچه فیلم را برای روزهای تلخ، مفید و کارآمد میسازد، همین نسبت صادقانهاش با رنج است. خوشبختی در اینجا هدیه آسمانی نیست؛ حاصل دوامآوردن است، حاصل یک قدم دیگر برداشتن در لحظهای که آدم خیال میکند دیگر توانی باقی نمانده است.
رابطه پدر و پسر نیز قلب تپنده فیلم است. این پیوند، به اثر گرما و عمقی میدهد که آن را از یک فیلم انگیزشی معمولی جدا میکند. کریس فقط برای خودش نمیدود؛ برای کودکی میدود که نباید زیر بار فروپاشی له شود. در روزهایی که ترس و فشار بیرونی زیاد میشود، «در جستوجوی خوشبختی» یادآوری میکند کرامت انسانی، پشتکار و امید، مفاهیمی تزیینی نیستند؛ ابزار بقا هستند.
خروج از قابهای بسته
ششمین فیلم این فهرست، «زندگی پنهانی والتر میتی» است؛ فیلمی که اگر قرار باشد حس رهایی را در یک قاب خلاصه کند، احتمالاً یکی از بهترین گزینههاست. والتر میتی در آغاز، مردی است خجالتی، کمحرف، گرفتار روزمرگی و اسیر خیال. او در دفتر مجله «لایف» کار میکند، اما خودِ زندگی را لمس نکرده. بعد، یک مأموریت ساده، او را به سفری میبرد که بیش از هر چیز، سفر به درون خویش است.
فیلم بن استیلر از آن آثار خوشمنظره و خوشریتمی است که خیلی زود تماشاگر را با خود همراه میکند. چشماندازهای وسیع، جادهها، برفها، کوهها، اسکیتسواری در سراشیبی، پرش، حرکت و جرئت، همه دستبهدست هم میدهند تا از دل مردی ساکن، انسانی تازه بیرون بیاید.
والتر میتی با هر قدم، کمی از ترسهایش فاصله میگیرد و کمی به زندگی واقعی نزدیکتر میشود.
ویژگی مهم فیلم، پیوند میان خیال و عمل است. والتر در آغاز، قهرمان ماجراجوییهای ذهنی خودش است. سپس آرامآرام یاد میگیرد بخشی از آن رؤیاها را به جهان واقعی بیاورد. همین مسیر است که «زندگی پنهانی والتر میتی» را برای روزهایی که آدم احساس گرفتاری، خستگی و بیافقی دارد، به فیلمی نجاتبخش تبدیل میکند. این اثر میگوید گاهی باید از چارچوبهای تکراری بیرون زد؛ باید راه افتاد، حتی با ترس، حتی با تردید. شاید آنسوی این حرکت، خودِ زندگی ایستاده باشد.
