هفت صبح| ژنو بار دیگر به صحنه یکی از حساسترین پروندههای سیاست خارجی جهان تبدیل شده است. دور دوم مذاکرات غیرمستقیم جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا با میانجیگری عمان در حالی برگزار میشود که فضای منطقهای و بینالمللی آکنده از تنش، بیاعتمادی و رقابت قدرتهاست. این گفتوگوها اگرچه برمحور موضوع هستهای متمرکز است اما پیامدهای آن به مراتب فراتر از یک پرونده فنی خواهد بود. مذاکرات در محل اقامتگاه سفیر عمان در ژنو برگزار میشود.
ریاست هیأت ایرانی را سیدعباس عراقچی برعهده دارد و مجید تختروانچی، کاظم غریبآبادی و حمید قنبری و اسماعیل بقایی چهار تن از معاونان وزارت خارجه، عراقچی را همراهی میکنند. در سوی دیگر، هیأت آمریکایی به ریاست استیو ویتکاف حضور دارد. نقش عمان همچنان محوری است و بدر البوسعیدی پیامها را میان دو طرف منتقل میکند. گفتوگوها همچنان غیرمستقیم است و این خود نشانهای از عمق بیاعتمادی میان تهران و واشنگتن به شمار میرود.
عبور از سطح سیاسی به مرحله فنی
آنچه دور دوم مذاکرات ژنو را متمایز میکند، ورود رسمی آن به مرحله تخصصی است. هر دو طرف علاوه بر تیمهای سیاسی، کارشناسان فنی و اقتصادی را در ترکیب هیأت خود گنجاندهاند. تهران آشکارا اعلام کرده است که رفع تحریمها بخش جداییناپذیر هرگونه توافق است و نمیتوان پرونده هستهای را جدا از پیامدهای اقتصادی آن بررسی کرد.
در این میان، نقش آژانس بینالمللی انرژی اتمی پررنگتر از گذشته دیده میشود. دیدار وزیر امور خارجه ایران و همچنین گفتوگوی طرف آمریکایی با مدیرکل آژانس نشان میدهد که ابعاد فنی توافق احتمالی از هماکنون در حال بررسی است. هرگونه تفاهم درباره سطح غنیسازی، نوع سانتریفیوژها و رژیم نظارتی بدون هماهنگی با آژانس ممکن نخواهد بود.
ورود مذاکرات به فاز فنی را میتوان اینطور ارزیابی کرد که دو طرف دستکم در سطح بررسی امکان توافق، از مرحله تبادل مواضع کلی عبور کردهاند. هرچند این مسئله را نمیتوان به معنای نزدیک شدن سریع به توافق دانست. درعین حال پیچیدگی شبکه تحریمهای آمریکا و حساسیت موضوع غنیسازی، مسیر را دشوار میکند.
فضای سازندهتری در مذاکرات ژنو وجود داشت
دیروز و در پایان دور دوم مذاکرات ایران و آمریکا، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان گفت: با هیات آمریکایی بهشکل غیر مستقیم در ژنو دیدار و گفتوگو کردیم. زمان مشخصی تنظیم نشده و قرار شد روی متنهای یک توافق احتمالی کار کنند و متنها را تبادل و بعد تاریخ دیگری را برای دور سوم تعیین کنیم.
او با اشاره به اینکه در این دور نسبت به دور گذشته مباحث جدی مطرح شد، اظهار کرد: در این دور از گفتوگوها، فضای سازندهتری وجود داشت و ایدههای مختلفی مطرح شد که بهطور جدی روی این ایدهها بحث شد.وزیر امور خارجه گفت: در نهایت روی یکسری اصول راهنما توانستیم موافقت کلی پیدا کنیم که از این به بعد روی این اصول حرکت میکنیم و وارد متن توافق خواهیم شد. البته به این معنا نیست که به سرعت میتوانیم به توافق برسیم، ولی به این معناست که مسیر شروع شده و امیدواریم هر چه زودتر تمام شود و آمادگی داریم برایش وقت کافی بگذاریم.
در هر حال وقتی به تدوین متن میرسیم کار کمی مشکل و ریزتر میشود. عراقچی ادامه داد: از نظر من پیشرفت خوبی نسبت به جلسه گذشته صورت گرفت و الان یک مسیر روشن پیش رو داریم که به نظر من مثبت است. وی گفت: زمان مشخصی تنظیم نشده و قرار شد دو طرف روی متنهای یک توافق احتمالی کار کنند و بعد متنها را تبادل و بعد تاریخ دیگری را برای دور سوم تعیین کنیم.
وزیر امور خارجه کشورمان در پاسخ به این پرسش که آیا مذاکرات به ریل خودش برگشته است، اظهار کرد: هنوز نقشه راه به آن معنا نیست اما الان تصویر روشنتری داریم که چه کاری باید انجام شود و چه کاری در ادامه مسیر باید انجام شود. البته هنوز دو طرف مواضعی دارند که نزدیک شدن این مواضع کار میبرد ولی حداقل الان اصول راهنما و راه روشنتری داریم که در آن حرکت میکنیم.
خط قرمز غنیسازی و اولویت رفع تحریمها
مسئله دیگر اینکه تهران در تمام مواضع رسمی خود تأکید کرده است که دستورکار مذاکرات محدود به موضوع هستهای و رفع تحریمهاست. پروندههای موشکی و منطقهای خارج از چارچوب گفتوگوها تعریف شدهاند. این محدودسازی را میتوان راهبردی برای جلوگیری از گسترش دامنه مطالبات طرف مقابل است.
در روزهای اخیر بارها مقامات کشورمان گفتهاند که ایران بر حق غنیسازی در چارچوب معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای تأکید دارد و آن را خط قرمز خود میداند. در مقابل، برخی جریانها در آمریکا و همچنین اسرائیل خواستار برچیدن کامل زیرساختهای غنیسازی ایران هستند. این فاصله در مواضع، یکی از گرههای اصلی مذاکرات است. از سوی دیگر، تهران رفع تحریمها را در سطح انتفاع اقتصادی قابل سنجش تعریف میکند. تجربه خروج یکجانبه آمریکا از توافق پیشین، حساسیت ایران نسبت به ضمانتهای اجرایی را افزایش داده است. مقامات ایرانی تصریح کردهاند که توافق بدون تضمینهای عینی و امکان بهرهمندی واقعی اقتصادی، پایدار نخواهد بود.
نوسان در واشینگتن؛ چالش اعتماد
در سوی مقابل، رفتار و مواضع آمریکا همچنان با ابهام همراه است. دونالد ترامپ اعلام کرده که بهطور غیرمستقیم در مذاکرات مشارکت دارد. با این حال، همزمان بر حفظ فشار و حتی گزینه نظامی تأکید میشود. این دوگانگی، ارزیابی تهران از جدیت واشنگتن را دشوار میکند.
ناظران معتقدند که سیاست آمریکا در قبال ایران از انسجام کامل برخوردار نیست. تغییر لحنها و اختلاف دیدگاهها میان مقامات آمریکایی، این پرسش را ایجاد میکند که آیا ارادهای واحد برای دستیابی به توافق وجود دارد یا نه. در این شرایط، درخواست ایران برای تضمینهای پایدار قابل فهم است.
درعین حال که در این مذاکرات، نقش استیو ویتکاف نیز مورد توجه قرار گرفته است. او برخلاف دیپلماتهای حرفهای، پیشینهای اقتصادی دارد و نزدیکیاش به ترامپ عامل اصلی حضورش در این جایگاه است. برخی تحلیلگران این موضوع را نشانهای از انعطاف و دسترسی مستقیم به رئیسجمهور میدانند اما گروهی دیگر آن را عامل نوسان در مواضع میشمارند.
ژنو؛ تلاقی سه پرونده جهانی
همزمان با مذاکرات ایران و آمریکا، ژنو میزبان نشست کنفرانس خلع سلاح و رایزنیهای مرتبط با جنگ اوکراین نیز هست. این همزمانی، بار سیاسی مذاکرات را افزایش داده است. ژنو که مقر اروپایی سازمان ملل متحد محسوب میشود، بار دیگر نقش تاریخی خود را به عنوان مرکز دیپلماسی چندجانبه ایفا میکند. در چنین شرایطی، هرگونه پیشرفت یا شکست در مذاکرات هستهای میتواند برمعادلات امنیتی منطقه غرب آسیا و حتی اروپا اثر بگذارد. بحران اوکراین و رقابت قدرتهای بزرگ، فضای کلی نظام بینالملل را متشنج کرده است. در این فضا، موفقیت یک روند دیپلماتیک میتواند پیام مثبتی برای سایر بحرانها داشته باشد.
سایه تهدید نظامی
مذاکرات ژنو در خلأ امنیتی برگزار نمیشود. گزارشهایی درباره افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه منتشر شده و اسرائیل نیز هشدار داده است که زیرساختهای هستهای ایران باید برچیده شود. در داخل ایران نیز همزمان با برگزاری مذاکرات، مانورهای نظامی برگزار شده است. این تحرکات نشان میدهد که دیپلماسی و بازدارندگی به طور همزمان در حال پیشروی هستند. برخی رسانههای غربی از احتمال اقدام نظامی در صورت شکست مذاکرات سخن گفتهاند. هرچند چنین سناریویی قطعی نیست اما وجود آن به عنوان یک احتمال، فضای گفتوگوها را تحت فشار قرار میدهد. دو طرف میدانند که شکست کامل مذاکرات میتواند هزینههای امنیتی سنگینی داشته باشد.
زمان؛ عنصر تعیینکننده
مقامات ایرانی بارها تأکید کردهاند که زمان برای تهران اهمیت دارد. از نگاه ایران، ادامه تحریمها هزینه مستقیم اقتصادی ایجاد میکند و طولانی شدن مذاکرات به سود هیچیک از طرفین نیست. در عین حال، پیچیدگی فنی پرونده اجازه توافق شتابزده را نمیدهد. آمادگی هیأت ایرانی برای ماندن چند هفته در ژنو در صورت لزوم، نشاندهنده رویکرد نتیجهمحور است. تهران میگوید به دنبال خرید زمان نیست و به دنبال توافقی میگردد که هم حقوق هستهای را حفظ کرده و هم تحریمها را به شکل مؤثر رفع کند. در طرف مقابل در آمریکا نیز فشارهای داخلی وجود دارد. هرگونه توافق احتمالی باید بتواند از آزمون سیاست داخلی عبور کند. این واقعیت، دستیابی به یک تفاهم پایدار را دشوارتر میکند.
سناریوهای پیش رو
در شرایط فعلی میتوان سه سناریو را متصور شد. نخست، دستیابی به یک توافق حداقلی که سطحی از کاهش تحریمها را در برابر محدودیتهای مشخص هستهای فراهم کند. دوم، ادامه مذاکرات بدون نتیجه فوری اما با حفظ کانال دیپلماسی. سوم، شکست مذاکرات و بازگشت به چرخه تشدید تنش. سناریوی نخست نیازمند انعطاف متقابل و ارائه تضمینهای قابل اتکاست. سناریوی دوم محتملترین گزینه در کوتاهمدت به نظر میرسد؛ یعنی ادامه گفتوگوها در کنار مدیریت اختلافات. سناریوی سوم پرهزینهترین مسیر است و میتواند منطقه را وارد مرحلهای جدید از بیثباتی کند.
آزمون اراده سیاسی
مذاکرات ژنو صرفا درباره تعداد سانتریفیوژها یا درصد غنیسازی نیست. این گفتوگوها را میتوان آزمونی برای سنجش اراده سیاسی دو طرف دانست. ایران میگوید آماده توافقی عادلانه و پایدار است، اما تسلیم فشار نخواهد شد. آمریکا نیز از فرصت دیپلماتیک سخن میگوید اما همزمان بر فشار تأکید دارد. اگر دو طرف بتوانند از بیاعتمادی ساختاری عبور کنند و بر منافع مشترک تمرکز کنند، امکان رسیدن به تفاهم وجود دارد. اما اگر رقابت روایتها و فشارهای سیاسی برروند فنی غلبه کند، مسیر دشوارتر خواهد شد. ژنو امروز بار دیگر به نقطهای حساس در تاریخ دیپلماسی تبدیل شده است.
شهری که سالها میزبان توافقهای مهم بوده، اکنون صحنه آزمون جدیدی است. نتیجه این گفتوگوها هرچه باشد بر روابط تهران و واشنگتن تاثی میگذارد. در کنار آن بر ثبات منطقه و حتی فضای کلی نظام بینالملل نیز اثر خواهد گذاشت. اما آنچه تعیینکننده خواهد بود، توازن میان خواستههای حداکثری و واقعیتهای سیاسی است. اگر ارادهای جدی برای رسیدن به راهحل وجود داشته باشد، ژنو میتواند بار دیگر نام خود را در فهرست توافقهای تاریخی ثبت کند. در غیر این صورت، جهان با دور تازهای از بیاعتمادی و تنش روبهرو خواهد شد.
