هفت صبح| در حالی که حملات آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران وارد پنجمین روز خود شده، تحولات نظامی، سیاسی و اقتصادی این درگیری ابعاد تازهای پیدا کرده است. از یک سو عملیاتهای موشکی و پهپادی ایران ادامه دارد و از سوی دیگر واکنشهای بینالمللی، نگرانیها درباره امنیت انرژی و تلاش دولت برای حفظ ثبات داخلی، تصویری پیچیده از جنگی را ترسیم میکند که به نظر میرسد وارد مرحلهای فرسایشی شده است.
پنجمین روز جنگ میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر در حالی سپری میشود که دامنه درگیریها همچنان گسترده است.
گزارشها نشان میدهد حملات هوایی و موشکی در مناطق مختلف ادامه دارد و همزمان ایران نیز پاسخهای موشکی و پهپادی خود را در جبهههای مختلف منطقهای گسترش داده است. در این میان، ارتش اسرائیل اعلام کرده است که در تازهترین حملات خود «دهها مقر مرتبط با نیروهای انتظامی و بسیج» را در تهران هدف قرار داده است. در سوی دیگر میدان، گزارشهایی از ادامه حملات ایران به اهدافی در اسرائیل و همچنین برخی نقاط در حوزه خلیج فارس منتشر شده است.
همزمان با تحولات نظامی، فضای سیاسی و دیپلماتیک نیز به شدت تحت تأثیر این جنگ قرار گرفته است. کشورهای مختلف درباره ادامه درگیری هشدار دادهاند و برخی دولتها نیروهای نظامی خود را در منطقه تقویت کردهاند. امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه اعلام کرد که پاریس حمله آمریکا و اسرائیل به ایران را تأیید نمیکند. او گفت این حملات خارج از چارچوب قوانین بینالمللی انجام شده است. با این حال فرانسه اعلام کرد برای حمایت از متحدان خود در منطقه نیروهای نظامی بیشتری اعزام میکند. از جمله ناو هواپیمابر شارل دوگل و جنگندههای رافائل به خاورمیانه اعزام خواهند شد.
تامین کالاها و مدیریت بحران در داخل کشور
در داخل ایران نیز شرایطی ویژه شکل گرفته است. دولت تلاش میکند در کنار مدیریت جنگ، ثبات اقتصادی و اجتماعی کشور را حفظ کند. دستگاههای اجرایی از تأمین کالاهای اساسی و ادامه فعالیتهای اقتصادی خبر میدهند و مقامات دولتی تأکید میکنند که اداره کشور متوقف نشده است. در چنین شرایطی، پنجمین روز جنگ بیش از هر زمان دیگری نشان میدهد که این درگیری به وضعیتی چندبعدی تبدیل شده که از میدان نبرد تا بازار انرژی و فضای سیاست بینالملل امتداد پیدا کرده است.
مدیریت سیاسی کشور در بحران
یکی از مهمترین ویژگیهای روزهای اخیر، تلاش ساختار سیاسی ایران برای حفظ انسجام مدیریتی در شرایط جنگی است. در همین راستا مسعود پزشکیان، رئیسجمهور اعلام کرد که دولت در ارتباط مستقیم با استانداران است و اداره کشور متوقف نشده است. او گفت با واگذاری اختیارات به استانها، تصمیمها سریعتر و متناسب با شرایط محلی گرفته میشود. به گفته وی، فعالیتهای اقتصادی و اداری در سراسر کشور ادامه دارد و دستگاههای اجرایی در حال انجام وظایف خود هستند.
پزشکیان همچنین بر اهمیت انسجام ملی در شرایط جنگ تأکید کرد و آن را مهمترین سرمایه کشور دانست. در کنار دولت، یکی از مهمترین تحولات سیاسی این روزها تشکیل شورای موقت رهبری است. این شورا پس از شهادت رهبر انقلاب و بر اساس اصل ۱۱۱ قانون اساسی تشکیل شده و وظیفه دارد تا زمان انتخاب رهبر جدید، مسئولیتهای رهبری را بر عهده بگیرد. سومین جلسه این شورا با حضور رئیسجمهور، رئیس قوه قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان برگزار شد.
این جلسات در شرایطی برگزار میشود که کشور در یکی از حساسترین مقاطع تاریخی خود قرار دارد و تصمیمهای این شورا میتواند تأثیر مستقیمی بر روند جنگ و اداره کشور داشته باشد. در همین حال، برخی بحثها درباره مدت فعالیت این شورا نیز مطرح شده است. برخی چهرههای سیاسی مدعی شدهاند که شورای موقت رهبری زمان محدودی دارد، اما حقوقدانان و مسئولان تأکید میکنند که در قانون اساسی ضربالاجل مشخصی برای فعالیت این شورا تعیین نشده و تا زمان انتخاب رهبر جدید میتواند به کار خود ادامه دهد.
در کنار این تحولات، خبرهایی نیز درباره احتمال بررسی جانشین رهبر در مجلس خبرگان منتشر شده است، اما هنوز نتیجه رسمی چنین روندی اعلام نشده است. مجموع این تحولات نشان میدهد که ساختار سیاسی کشور تلاش میکند حتی در شرایط جنگی نیز روندهای قانونی و نهادی خود را حفظ کند.
تحولات میدانی و نظامی جنگ
در میدان جنگ، درگیریها همچنان در چند جبهه ادامه دارد. یکی از مهمترین عملیاتهای اعلامشده، اجرای موج هفدهم عملیات «وعده صادق ۴» توسط نیروی هوافضای سپاه است.در این عملیات بیش از ۴۰ موشک به سوی اهدافی که «آمریکایی و صهیونیستی» توصیف شدهاند شلیک شده است. این عملیات بخشی از پاسخ ایران به حملات اخیر محسوب میشود و نشان میدهد که جنگ وارد مرحلهای از حملات متقابل شده است.
در کنار عملیات موشکی، سامانههای پدافندی ایران نیز فعال بودهاند. سپاه پاسداران اعلام کرده است که یک پهپاد پیشرفته هرمس ۹۰۰ متعلق به اسرائیل را سالم و کاملاً مسلح شکار کرده است. این پهپاد یکی از مهمترین تجهیزات شناسایی و تهاجمی اسرائیل محسوب میشود. به گفته سپاه، این پهپاد اکنون در اختیار کارشناسان هوافضا قرار دارد. بررسی آن میتواند اطلاعات مهمی درباره فناوریهای نظامی اسرائیل فراهم کند. در همین حال فرماندهی مرکزی آمریکا نیز آمارهایی از حجم حملات ایران منتشر کرده است.
به گفته رئیس ستاد سنتکام، ایران تاکنون بیش از ۵۰۰ موشک بالستیک و دو هزار پهپاد در این جنگ شلیک کرده است. وزارت دفاع عربستان نیز اعلام کرده که دو موشک کروز را در جنوب ریاض رهگیری کرده است. در مقابل، آمریکا نیز نیروهای قابل توجهی در منطقه مستقر کرده است. گزارشها حاکی از حضور حدود ۲۰۰ جنگنده و دو ناو هواپیمابر آمریکایی در عملیاتهای اخیر است. مجموع این دادهها نشان میدهد که جنگ وارد مرحلهای شده که در آن حجم آتش و تجهیزات مورد استفاده بسیار بالاست و هر دو طرف در حال استفاده گسترده از توان نظامی خود هستند.
راهبردهای نظامی و فرسایشی جنگ
بسیاری از تحلیلگران معتقدند که این جنگ به سرعت وارد مرحلهای فرسایشی شده است. برخی پژوهشگران مسائل بینالملل معتقدند استراتژی ایران در این جنگ مبتنی بر افزایش هزینههای سیاسی و نظامی برای آمریکا است. در این چارچوب، ایران تلاش میکند جنگ را طولانی کند و آن را به یک بحران منطقهای تبدیل کند تا فشار سیاسی بر واشنگتن افزایش یابد. در مقابل، آمریکا به دنبال عملیاتهایی سریع و پرقدرت برای محدود کردن توان نظامی ایران است.
یکی از مهمترین ابزارهای ایران در این راهبرد، استفاده گسترده از موشکها و پهپادهای نسبتاً ارزان است. گزارشها نشان میدهد که هزینه تولید برخی از پهپادهای ایرانی بسیار کمتر از هزینه موشکهای رهگیر پدافندی است که برای مقابله با آنها استفاده میشود. این موضوع باعث شده برخی تحلیلگران این وضعیت را به «استفاده از خودروی فراری برای شکار دوچرخه برقی» تشبیه کنند؛ یعنی دفاع در برابر این حملات بسیار پرهزینه است.
در همین حال گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در جریان رهگیری موشکها و پهپادها بخش قابل توجهی از ذخایر موشکهای پدافندی خود را مصرف کردهاند. برخی برآوردها نشان میدهد برای رهگیری حدود ۴۰۰ موشک، بیش از ۸۰۰ موشک پدافندی شلیک شده است. این رقم چند برابر مصرف موشکهای پاتریوت در جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ است. این شرایط نشان میدهد که در صورت ادامه جنگ، مسئله ذخایر تسلیحاتی میتواند به یکی از عوامل تعیینکننده تبدیل شود.
بررسی واکنشها و پیامدهای بینالمللی
جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل به سرعت به یکی از مهمترین موضوعات سیاست جهانی تبدیل شده است. بسیاری از کشورها درباره پیامدهای آن هشدار دادهاند. در یکی از مهمترین واکنشها، وزیران خارجه ایران و روسیه در تماس تلفنی درباره پیامدهای این جنگ گفتوگو کردند. روسیه اعلام کرده است که این حملات میتواند تبعات گستردهای برای کل منطقه خاورمیانه داشته باشد. در این گفتوگو دو طرف بر ضرورت حفاظت از غیرنظامیان و زیرساختهای غیرنظامی تأکید کردند. روسیه اعلام کرد که آماده کمک به حل سیاسی و دیپلماتیک بحران است. در سطح سازمانهای بینالمللی نیز نگرانیها افزایش یافته است.
کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل خواستار تحقیق درباره حمله به یک مدرسه در میناب شده که در آن شماری از دانشآموزان کشته و زخمی شدهاند. از سوی دیگر، برخی تحلیلهای رسانهای در آمریکا نیز به جنبههای حقوقی این جنگ پرداختهاند. گزارشهایی در رسانههای آمریکایی منتشر شده که ادعا میکنند اقدام دولت آمریکا برای ورود به جنگ با ایران فاقد مبنای حقوقی روشن است. در همین حال دولت آمریکا نیز در حال بررسی پیامدهای نظامی جنگ است. گزارشها نشان میدهد که کاخ سفید جلسهای با مدیران شرکتهای بزرگ تسلیحاتی برگزار کرده تا درباره افزایش تولید سلاح گفتوگو کند.
اقتصاد جنگ و اثرات منطقهای و داخلی
جنگ علاوه بر میدان نظامی، اقتصاد منطقه را نیز تحت تأثیر قرار داده است. یکی از مهمترین حوزهها بازار انرژی است.تحلیلگران بازار انرژی میگویند در پی تشدید درگیریها بخشی از تولید گاز طبیعی مایع در منطقه متوقف شده است. توقف برخی تأسیسات در قطر باعث شده حدود ۲۲ درصد از تولید جهانی LNG تحت تأثیر قرار گیرد. این مسئله نگرانیهایی درباره امنیت انرژی در اروپا و شرق آسیا ایجاد کرده است. همزمان قیمت گاز در برخی بازارها افزایش قابل توجهی داشته است. در حوزه نفت نیز تغییراتی دیده میشود. شرکت آرامکو از برخی مشتریان خود خواسته است نفت را از بندر ینبع در دریای سرخ بارگیری کنند تا مسیر عبور از تنگه هرمز دور زده شود.
در داخل ایران نیز دولت تلاش میکند ثبات بازار را حفظ کند. مقامات اعلام کردهاند که ذخایر کالاهای اساسی کافی است و هیچ مجوزی برای افزایش قیمتها وجود ندارد. از مردم خواسته شده از خریدهای هیجانی خودداری کنند و در صورت مشاهده گرانفروشی آن را گزارش دهند. در حوزه لجستیک نیز مسئولان اعلام کردهاند که فعالیت بنادر و حملونقل دریایی بدون مشکل ادامه دارد و ترخیص کالاها تسهیل شده است. از این منظر میتوان گفت که مدیریت اقتصاد کشور نیز به یکی از مهمترین چالشهای دولت تبدیل شده است.
چشمانداز ادامه جنگ
پنجمین روز جنگ نشان میدهد که در میدان نظامی، حجم حملات و عملیاتها همچنان بالاست و نشانهای از کاهش تنش دیده نمیشود. در سطح سیاسی نیز کشورها در حال ارزیابی مواضع خود هستند و برخی دولتها نیروهای نظامی بیشتری به منطقه اعزام کردهاند. در حوزه اقتصادی، بازار انرژی و تجارت جهانی تحت تأثیر قرار گرفته و نگرانیها درباره آینده امنیت انرژی افزایش یافته است.
در داخل ایران نیز دولت تلاش میکند همزمان با مدیریت جنگ، ثبات اقتصادی و اجتماعی را حفظ کند. با توجه به این شرایط، بسیاری از تحلیلگران معتقدند که جنگ ممکن است وارد مرحلهای طولانیتر و فرسایشیتر شود؛ مرحلهای که توان اقتصادی و سیاسی طرفها نیز نقش تعیینکننده خواهد داشت.
