هفت صبح| قطع اینترنت بینالملل در ایران، برای بسیاری از کسبوکارها به معنای توقف فوری فعالیت بود. اما در میان همه صنوفی که در این مدت با اختلال روبهرو شدند، یک صنعت کمتر دیده شد. صنعتی در سایه به نام استخراج رمزارز. صنعتی که در ظاهر فقط به برق وابسته است اما در عمل بدون اتصال دائمی به اینترنت جهانی نمیتواند کار کند. همین وابستگی باعث شد در روزهایی که دسترسی به اینترنت بینالملل قطع شد، هزاران دستگاه استخراج در کشور با یک پرسش ساده روبهرو شوند. آیا بدون اتصال به شبکه جهانی هنوز میتوان رمزارز استخراج کرد؟
پاسخ کوتاه این است که در بیشتر موارد نه. استخراج رمزارز فرآیندی است که باید بهطور پیوسته با شبکه جهانی بلاکچین یا استخرهای استخراج در ارتباط باشد. دستگاههای ماینر در واقع باید به سرورهایی متصل شوند که اغلب در خارج از ایران قرار دارند. آنها هشهای محاسبهشده را ارسال میکنند و در ازای مشارکت در پردازش بلاکها، سهمی از پاداش دریافت میکنند. اگر این ارتباط قطع شود، دستگاه همچنان برق مصرف میکند اما عملاً در فرآیند استخراج مشارکت مؤثری ندارد.
استخراج بدون شبکه جهانی متوقف میشود
در 10 روز اخیر که اینترنت بینالملل از دسترس خارج شد، بسیاری از ماینرهای کوچک عملاً از شبکه استخراج خارج شدند. این گروه که اغلب چند دستگاه در کارگاهها، سولههای کوچک یا حتی منازل نصب کردهاند، به زیرساخت ارتباطی خاصی دسترسی ندارند و اتصال آنها به استخرهای استخراج کاملاً وابسته به اینترنت معمولی است. با قطع این اتصال، ادامه فعالیت برای آنها به معنای مصرف برق بدون درآمد بود.
در چنین شرایطی بسیاری از استخراجکنندگان خرد ترجیح میدهند دستگاهها را خاموش کنند. دلیل ساده است. هزینه برق، تهویه و استهلاک دستگاهها حتی در چند روز میتواند قابل توجه باشد. اگر درآمدی در کار نباشد، روشن نگه داشتن دستگاه فقط زیان را بیشتر میکند. به همین دلیل، بخش قابل توجهی از ماینرهای کوچک در چنین دورههایی فعالیت خود را متوقف میکنند تا اتصال دوباره برقرار شود.
صنعتی که مصرف برق آن قابل توجه است
استخراج رمزارز در ایران طی سالهای گذشته به یکی از موضوعات بحثبرانگیز حوزه انرژی تبدیل شده است. برآوردهای رسمی نشان میدهد فعالیت ماینرها در کشور مصرف برق قابل توجهی دارد. برخی گزارشها مصرف برق استخراج رمزارز را حدود ۲۰۰۰ مگاوات در روز تخمین میزنند. عددی که تقریباً معادل تولید دو نیروگاه هستهای در مقیاس بوشهر است.
از سوی دیگر مقامهای صنعت برق اعلام کردهاند که در سالهای اخیر صدها هزار دستگاه استخراج غیرمجاز در کشور کشف شده است. بر اساس آمار منتشرشده از سوی شرکت توانیر، از سال ۱۳۹۸ تا سال 1403 بیش از ۲۶۳ هزار دستگاه ماینر غیرقانونی در نقاط مختلف ایران شناسایی شدهاند. با این حال برآوردها نشان میدهد تعداد واقعی دستگاههای فعال بسیار بیشتر از این رقم است.
برخی تخمینها تعداد دستگاههای فعال در کشور را حدود ۴۰۰ تا ۷۰۰ هزار دستگاه ارزیابی میکنند. بخش عمده این تجهیزات خارج از چارچوب مجوزهای رسمی فعالیت میکنند. مسئلهای که باعث شده سهم واقعی استخراج در مصرف برق کشور بهطور دقیق مشخص نباشد.
اینترنت قطع شد، مصرف برق هم افت کرد
یکی از نشانههایی که در زمان محدودیت اینترنت مورد توجه تحلیلگران قرار گرفت، تغییر در مصرف برق شبکه بود. برخی گزارشهای تحلیلی از کاهش بار شبکه برق در دوره محدودیت اینترنت خبر دادهاند. در بعضی برآوردها گفته شده در چنین دورههایی مصرف برق شبکه تا حدود ۲۴۰۰ مگاوات کاهش پیدا کرده است.
این عدد بهطور قطعی به معنای توقف کامل استخراج رمزارز نیست، اما از دید کارشناسان، نشانهای از خاموش شدن بخشی از دستگاههای استخراج است. زیرا بسیاری از ماینرهای غیرمجاز به اینترنت معمولی وابستهاند و با قطع اتصال، ادامه فعالیت برای آنها عملاً ممکن نیست.
در واقع اگر هزاران دستگاه استخراج همزمان از مدار خارج شوند، کاهش مصرف برق، در مقیاس شبکه قابل مشاهده است. همین مسئله در سالهای گذشته نیز بارها در تحلیلهای مربوط به مصرف انرژی مطرح شده است.
مزارع بزرگ و مسئله اتصال
در کنار ماینرهای کوچک، در ایران مزارع استخراج بزرگتری نیز وجود دارند که با مجوز رسمی یا در قالب فعالیتهای صنعتی کار میکنند. این واحدها معمولاً زیرساخت فنی و ارتباطی پیشرفتهتری دارند و در برخی موارد از لینکهای ارتباطی پایدارتر استفاده میکنند.
به همین دلیل وضعیت آنها در دوره قطع اینترنت لزوماً مشابه استخراجکنندگان خرد نیست. برخی از این مجموعهها ممکن است بتوانند از مسیرهای ارتباطی جایگزین یا زیرساختهای اختصاصی استفاده کنند. البته اطلاعات دقیقی درباره میزان فعالیت آنها در دورههای قطع اینترنت منتشر نمیشود و ارزیابی دقیق آن دشوار است.
با این حال کارشناسان حوزه بلاکچین میگویند حتی در بهترین شرایط نیز ادامه استخراج بدون دسترسی پایدار به شبکه جهانی دشوار است. زیرا تأخیر در ارتباط با استخرهای استخراج یا قطع ارتباط با شبکه میتواند باعث از دست رفتن سهم ماینر از پاداش بلاک شود.
جایگاه ایران در استخراج جهانی
ایران در سالهای گذشته یکی از بازیگران قابل توجه صنعت استخراج رمزارز بوده است. بر اساس دادههای مرکز مالی جایگزین کمبریج، سهم ایران از قدرت پردازشی شبکه بیتکوین در مقاطعی بین ۴ تا ۷ درصد برآورد شده است. این سهم در سالهای اخیر کاهش یافته، اما همچنان نشان میدهد فعالیت استخراج در کشور در مقیاس قابل توجهی انجام میشود.
دلیل اصلی این حضور، قیمت پایین انرژی در ایران است. هزینه برق در کشور نسبت به بسیاری از نقاط جهان بسیار کمتر است و همین مسئله استخراج رمزارز را از نظر اقتصادی جذاب میکند. در گزارشهای تحلیلی، هزینه استخراج یک بیتکوین در ایران بهمراتب پایینتر از متوسط جهانی اعلام شده است.
همین مزیت انرژی باعث شده ایران در مقاطعی در میان پنج کشور بزرگ استخراج بیتکوین قرار بگیرد. با این حال محدودیتهای قانونی، نوسان مقررات و مسئله مصرف برق باعث شده این صنعت در سالهای اخیر با عدم قطعیتهای زیادی مواجه باشد.
اقتصادی که با هر دقیقه اتصال کار میکند
در صنعت استخراج رمزارز، زمان نقش تعیینکنندهای دارد. دستگاه ماینر زمانی درآمد تولید میکند که بهطور مداوم به شبکه متصل باشد و در محاسبات مشارکت کند. اگر اتصال قطع شود، حتی چند ساعت وقفه میتواند درآمد قابل توجهی را از بین ببرد.برخلاف بسیاری از صنایع دیگر، تولید از دسترفته در ماینینگ قابل جبران نیست. دستگاهی که امروز خاموش باشد یا به شبکه متصل نباشد، نمیتواند این زمان از دسترفته را در آینده جبران کند. بنابراین دورههای قطع اتصال، عملاً به معنای کاهش مستقیم درآمد استخراجکنندگان است.
به همین دلیل بسیاری از فعالان این حوزه تلاش میکنند اتصال پایدار و بدون وقفه به اینترنت داشته باشند. زیرا در شبکهای که هزاران ماینر در سراسر جهان بهطور همزمان رقابت میکنند، حتی چند دقیقه تأخیر در ارسال دادهها، باعث از دست رفتن سهم یک ماینر از پاداش بلاک میشود.
تصویری از یک صنعت پنهان
بررسی وضعیت ماینینگ در زمان قطع اینترنت یک نکته مهم را روشن میکند: استخراج رمزارز در ایران صنعتی است که بخش قابل توجهی از آن خارج از دید عمومی فعالیت میکند. آمارهای رسمی از کشف دستگاههای غیرمجاز، صرفا بخشی از تصویر را نشان میدهد و اندازه واقعی این بازار هنوز بهطور دقیق مشخص نیست.
در چنین شرایطی هر اتفاقی که بر زیرساختهای ارتباطی یا انرژی کشور اثر بگذارد، میتواند بهطور مستقیم بر فعالیت این صنعت نیز تأثیر بگذارد. قطع اینترنت بینالملل یکی از نمونههایی بود که نشان داد استخراج رمزارز تا چه اندازه به اتصال مداوم با شبکه جهانی وابسته است.
آنچه از این تجربه برمیآید این است که حتی در کشوری که مزیت انرژی دارد، استخراج رمزارز بدون ارتباط پایدار با اینترنت جهانی عملاً امکانپذیر نیست. در نتیجه هر اختلال گسترده در این اتصال، میتواند بخشی از فعالیت ماینرها را متوقف یا محدود کند.
