هفت صبح| در صحنهای که بیشتر به یک بازی رایانهای جنگی شباهت دارد تا واقعیت، سه سرباز خسته از نبرد، با لباسهای استتار سفید در میان برف، از دل کوچهای ویران بیرون میآیند؛ دستها را بالا بردهاند و با ترس و بهت، به دهانه تیرباری خیره شدهاند که نه در دست یک انسان، بلکه بر بدنه یک روبات زمینی نصب شده است.
آنها به فرمانهایی که از بلندگو پخش میشود، گوش میدهند و در ادامه طبق دستور زانو میزنند؛ گویی جنگ، چهرهای تازه به خود گرفته است. این تصاویر که در ماه ژانویه توسط شرکت دفاعی اوکراینی «دِودروید» منتشر شد، بهگفته سازندگانش لحظه تسلیم شدن سربازان روس در برابر یک روبات مجهز به هوش مصنوعی را نشان میدهد؛ رویدادی که اگرچه هنوز محل بحث است اما نشانهای روشن از آیندهای است که بهسرعت در حال شکلگیری است.
در ماه آوریل، ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، اعلام کرد برای نخستینبار در این جنگ، یک موضع دشمن «تنها توسط سامانههای بدون سرنشین» شامل روباتهای زمینی و پهپادها تصرف شده است. او همچنین از انجام بیش از ۲۲ هزار مأموریت توسط روباتهای زمینی تنها در سه ماه خبر داد؛ ماشینهایی زنجیردار که با حمل مهمات و تجهیزات، نقشی روزافزون در خط مقدم ایفا میکنند.
از خنثیسازی بمب تا حمله مستقل
کاربرد روباتها در ارتشها موضوع تازهای نیست. سالهاست که این سامانهها برای خنثیسازی بمب یا عملیات شناسایی به کار گرفته میشوند اما در اوکراین، دامنه استفاده از آنها بهطرز چشمگیری گسترش یافته است؛ بهگونهای که برخی یگانها گزارش دادهاند تا ۷۰درصد تدارکات خط مقدم اکنون توسط روباتها جابهجا میشود، نه سربازان. این ماشینها مهمات، غذا و تجهیزات پزشکی را حمل و حتی مجروحان را از مناطق خطرناک تخلیه میکنند. با این حال، حضور آنها در میدان جنگ تنها بخشی از یک تغییر بزرگتر است؛ تغییری که طی دههها در حال شکلگیری بوده است.
انقلاب سوم در جنگها
بحث مدرن درباره نقش هوش مصنوعی در جنگ، از اوایل دهه ۲۰۰۰ و با گسترش استفاده از پهپادهای آمریکایی آغاز شد. در سال ۲۰۰۲، پهپاد «پرداتور» یکی از نخستین حملات هدفمند را در افغانستان انجام داد؛ نقطه عطفی که نشان داد جنگ میتواند از راه دور هدایت شود. از آن زمان، استفاده از پهپادها در مناطقی چون پاکستان، یمن و سومالی به اوج رسید اما با پیشرفت هوش مصنوعی، تمرکز از کنترل از راه دور به سوی سامانههایی تغییر یافته که میتوانند اهداف را شناسایی کنند، حملات را اولویتبندی کنند و حتی در تصمیمگیریهای میدان نبرد نقش داشته باشند.
توبی والش، پژوهشگر هوش مصنوعی، این تحول را «سومین انقلاب در جنگ» توصیف میکند؛ انقلابی که نهتنها در زمین، بلکه در دریا و زیر آب نیز در حال گسترش است. پهپادهای دریایی مملو از مواد انفجاری در دریای سیاه، شکل نبردها را تغییر دادهاند و سامانههای زیرسطحی خودکار برای مأموریتهای شناسایی، مینروبی و خرابکاری در حال توسعهاند. حتی «سگهای روباتیک» نیز برای مأموریتهای شناسایی و خنثیسازی بمب آزمایش میشوند.
مرز باریک میان انسان و ماشین
با این حال، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: چه میزان اختیار باید به ماشینها واگذار شود؟ گزارش سازمان ملل درباره استفاده از پهپادهای خودمختار «کارگو-۲» در لیبی در سال ۲۰۲۰ که گفته میشود بدون دخالت مستقیم انسان اهدافی را شناسایی و حمله کردهاند، بحثهای گستردهای را درباره «روباتهای قاتل» برانگیخت. کارشناسان هشدار میدهند که حتی در سامانههای نیمهخودکار که انسان همچنان «در حلقه تصمیمگیری» حضور دارد، باید زمان و فضای کافی برای قضاوت انسانی فراهم باشد.
در غیر این صورت، خطر تصمیمگیریهای سریع اما مرگبار توسط الگوریتمها افزایش مییابد. این نگرانیها زمانی جدیتر میشود که نقش هوش مصنوعی در تعیین اهداف نظامی افزایش مییابد. بهگفته تحلیلگران، در برخی درگیریها، استفاده از چنین سامانههایی به حملاتی با تلفات غیرنظامی گسترده و آسیبهای جانبی سنگین منجر شده که اصول حقوق بشردوستانه بینالمللی، بهویژه اصل تناسب را به چالش میکشد.
رقابت فناوری و خلأ قانونگذاری
یکی از چالشهای اساسی، نبود چارچوبهای نظارتی روشن است. هر ارتش، بهطور مستقل تعیین میکند که چه میزان از تصمیمگیری را به انسان واگذار کند و چه میزان را به ماشین. این در حالی است که زنجیره تأمین فناوریهای هوش مصنوعی پراکنده، جهانی و وابسته به فناوریهای غیرنظامی است؛ عاملی که کنترل و نظارت را دشوارتر میکند.
در همین حال، وزارت دفاع آمریکا و پنتاگون بهطور فزایندهای از نرمافزارهای توسعهیافته توسط بخش خصوصی استفاده میکنند و قراردادهای کلانی برای بهکارگیری هوش مصنوعی در ارتش منعقد شده است؛ روندی که نشان میدهد رقابت در این حوزه بهسرعت در حال تشدید است.
اوکراین؛ آزمایشگاه جنگ آینده
کارشناسان تأکید میکنند که فناوری بهخودیخود نه خوب است و نه بد؛ این نحوه استفاده از آن است که پیامدها را تعیین میکند. در اوکراین، روباتها علاوه بر عملیات نظامی، در نجات غیرنظامیان و پشتیبانی لجستیکی در مناطق مینگذاریشده نیز نقش ایفا کردهاند. با این حال، آنچه امروز در میدانهای نبرد اوکراین رخ میدهد، بیش از هر چیز به یک «آزمایشگاه واقعی» شباهت دارد؛ جایی که فناوریهای نوین جنگی در حال آزمودن هستند و نتایج آنها میتواند آینده درگیریها در سراسر جهان را شکل دهد.
در سطح بینالمللی نیز تلاشهایی برای تنظیم این حوزه آغاز شده است. نهادهایی وابسته به سازمان ملل در حال بررسی پیامدهای هوش مصنوعی بر صلح و امنیت جهانی هستند و نشستهایی برای تدوین قواعد استفاده از «سامانههای تسلیحاتی خودمختار مرگبار» برگزار میشود. با این حال، هشدارها همچنان جدی است: اگر مهار نشود، جنگ آینده میتواند سریعتر، مرگبارتر و خارج از توان واکنش انسان شود؛ نبردی که در آن، انسان دیگر بازیگر اصلی نخواهد بود، بلکه تنها ناظر تصمیمهایی خواهد بود که ماشینها میگیرند.
