هفت صبح| در یکی از شدیدترین تنشها میان دو همسایه در سالهای اخیر، پاکستان پایتخت افغانستان و چند شهر دیگر را هدف حملات هوایی قرار داد و همزمان مقامهای ارشد اسلامآباد از ورود دو کشور به «جنگ آشکار» خبر دادند. این تحولات پس از هفتهها درگیری مرزی و تبادل آتش در امتداد خط مرزی مشترک رخ داده و هر دو طرف مدعی وارد کردن تلفات سنگین به طرف مقابل هستند.
خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان روز جمعه اعلام کرد صبر اسلامآباد در برابر مقامهای طالبان در افغانستان به پایان رسیده است. ساعاتی پیش از آن، ذبیحالله مجاهد، سخنگوی دولت طالبان گفته بود افغانستان «عملیات تهاجمی گستردهای» را علیه مواضع نظامی پاکستان در امتداد خط دیورند انجام داده است؛ خط مرزیای که دو کشور را از هم جدا میکند. این درگیریها در ادامه هفتهها تنش مرزی رخ میدهد؛ تنشی که از زمان بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ رو به افزایش گذاشته است.
آغاز حملات؛ از عملیات «خشم راستین» تا بمباران کابل
مقامهای پاکستانی اعلام کردند نیروهای افغان به مواضع نظامی نزدیک مرز حمله کردهاند و در پاسخ، پاکستان اهدافی را در داخل افغانستان از جمله در کابل، هدف قرار داده است. نخستین حمله هوایی حدود ساعت یک و 50 دقیقه بامداد به وقت محلی انجام شد و به گفته خبرنگار الجزیره، نیروهای افغان با آتش پدافند هوایی پاسخ دادند. خواجه آصف در پیامی اعلام کرد: «اکنون میان ما و شما جنگ آشکار است.» پاکستان این عملیات را «غضب للحق» نامگذاری کرده که به معنای «خشم راستین» است.
آیا نیروهای زمینی وارد افغانستان میشوند؟
پاکستان از تعبیر «جنگ آشکار» استفاده کرده است؛ اما آیا این به معنای عبور نیروهای زمینی از مرز است؟ ارزیابیها نشان میدهد چنین سناریویی بسیار بعید است. با این حال، ادامه تبادل آتش پراکنده و گاه شدید در امتداد مرز با استفاده از توپخانه سنگین از سوی هر دو طرف محتمل است. در مجموع، به نظر میرسد منظور از «جنگ آشکار» نه تهاجم زمینی گسترده، بلکه ورود به مرحلهای از حملات متقابل مستمر، گلولهبارانهای مقطعی و احتمال تشدید دورهای درگیریها در امتداد مرز باشد.
مناطق هدف قرار گرفته و گسترش دامنه درگیری
عطاءالله تارار، وزیر اطلاعرسانی پاکستان اعلام کرد اهداف «دفاعی طالبان افغانستان» در کابل، ولایت پکتیا در جنوبشرق و قندهار در جنوب هدف قرار گرفتهاند. ذبیحالله مجاهد نیز تأیید کرد که این سه ولایت هدف حمله بودهاند. خبرگزاری آسوشیتدپرس به نقل از دو مقام امنیتی پاکستانی گزارش داد دو پایگاه تیپ نظامی در افغانستان تخریب شده است.
رسانه دولتی پاکستان نیز مدعی شد چندین مقر طالبان از جمله یک ستاد تیپ و انبار مهمات در قندهار، نابود شدهاند. وزارت اطلاعرسانی پاکستان همچنین اعلام کرد نیروهای طالبان افغان را در چند شهرستان ایالت خیبر پختونخوا شامل چترال، خیبر، مهمند، کرم و باجور، هدف قرار داده است. همزمان گزارشهایی از تبادل آتش و گلولهباران در نزدیکی گذرگاه مرزی تورخم منتشر شد. خبرگزاری فرانسه گزارش داد نیروهای افغان به سمت مرز حرکت کردهاند. این گذرگاه با وجود بسته بودن گسترده مرز زمینی از زمان درگیریهای اکتبر، برای بازگشت گروهی افغانها از پاکستان باز مانده است.
ادعاهای متناقض درباره تلفات
آمار تلفات اعلامشده از سوی دو طرف متفاوت و تأیید مستقل آنها ممکن نیست. مشرف زیدی، سخنگوی نخستوزیر پاکستان اعلام کرد ۲۲۸ نیروی طالبان کشته و بیش از ۲۰۰ نفر زخمی شدهاند و ۲۷ موضع تخریب و ۹ موضع تصرف شده است. همچنین بیش از ۸۰ تانک، توپخانه و نفربر زرهی منهدم شدهاند. رسانه پاکستانی «داون» از کشته شدن دو نظامی پاکستانی خبر داد. در مقابل، دولت طالبان گفت تنها ۸ نیروی این گروه کشته و ۱۱ نفر زخمی شدهاند.
کابل مدعی شد ۵۵ سرباز پاکستانی را کشته و دو پایگاه و ۱۹ موضع نظامی را تصرف کرده است؛ ادعایی که پاکستان رد کرد. پاکستان همچنین گفت حملات هوایی یکشنبه گذشته دستکم ۷۰ «شبهنظامی» را کشته است؛ ادعایی که مجاهد رد کرد و گفت دهها نفر، از جمله زنان و کودکان، کشته یا زخمی شدهاند.
مولوی فضلالرحمن فیاض، مدیر جمعیت هلال احمر افغانستان در ننگرهار اعلام کرد ۱۸ نفر کشته و چندین نفر زخمی شدهاند. شایعاتی نیز درباره هدفگیری محل اقامت هیبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان و شماری از فرماندهان و چهرههای صاحبنام طالبان توسط نیروی هوایی پاکستان در فضای مجازی منتشر شده است که تا لحظه تنظیم این گزارش نمیتوان صحت و سقم آن را تأیید کرد. البته بعید به نظر میرسد پاکستان سطح تنش را تا این اندازه بالا ببرد که بخواهد رهبران طالبان را ترور کند.
ریشههای درگیری؛ خط دیورند و مناقشه دیرینه
مرز ۲۶۱۱ کیلومتری موسوم به خط دیورند از سوی افغانستان به رسمیت شناخته نمیشود و کابل آن را مرزبندی تحمیلی دوران استعمار میداند که مناطق پشتوننشین را تقسیم کرده است. از سال ۲۰۲۱ تاکنون دستکم ۷۵ درگیری میان نیروهای دو کشور رخ داده است. پاکستان، طالبان را متهم میکند که به اعضای تحریک طالبان پاکستان، موسوم به «تیتیپی»، پناه داده است؛ گروهی که در سال ۲۰۰۷ در پاکستان شکل گرفت و با طالبان افغانستان پیوندهای ایدئولوژیک و اجتماعی عمیق دارد اما سازمانی جداگانه است.
حملات مسلحانه تیتیپی و نیز ارتش آزادیبخش بلوچستان در سالهای اخیر افزایش یافته و ایالتهای خیبر پختونخوا و بلوچستان بیشترین آسیب را دیدهاند. خواجه آصف گفت پاکستان تلاش دیپلماتیک گستردهای انجام داده اما طالبان «به نیابت از هند» عمل کردهاند. او افزود پاکستان طی ۵۰ سال میزبان پنج میلیون افغان بوده و اکنون نیز میلیونها افغان در خاک این کشور زندگی میکنند. کارشناسان میگویند بعید است طالبان افغانستان علیه تیتیپی اقدام جدی کند. برخی تحلیلگران هشدار دادهاند در صورت ادامه وضعیت، تشدید درگیری «اجتنابناپذیر» خواهد بود.
توان نظامی نامتوازن
به گفته تحلیلگران، افغانستان از نظر نظامی توان مقابله مستقیم با پاکستان را ندارد. طالبان از بمبگذاران انتحاری و پهپادهای انتحاری استفاده میکند، در حالی که افغانستان نیروی هوایی مؤثری ندارد و این برتری را به پاکستان میدهد. پاکستان ۶۶۰ هزار و افغانستان ۱۷۲ هزار نیروی نظامی دارند. پاکستان دستکم ۶ هزار خودروی زرهی رزمی و بیش از ۴۶۰۰ قبضه توپخانه در اختیار دارد و افغانستان تعداد اندکی خودروی زرهی و سامانه توپخانهای که بخش عمده آن مربوط به دوران اتحاد جماهیر شوروی است، در اختیار دارد اما آمار دقیق مشخص نیست.
پاکستان ۴۶۵ فروند هواپیمای رزمی و بیش از ۲۶۰ بالگرد در اختیار دارد و افغانستان بدون هیچ جنگندهای، تنها شمار اندکی هواپیما و بالگرد فرسوده با وضعیت عملیاتی نامشخص در اختیار دارد. همچنین پاکستان یک قدرت هستهای با برآورد حدود ۱۷۰ کلاهک است و افغانستان فاقد توان هستهای. این ارقام نشان میدهد افغانستان در حوزه هوایی و بازدارندگی راهبردی در موقعیتی بسیار ضعیفتر قرار دارد، در حالی که پاکستان از برتری کامل در آسمان برخوردار است.
