هفت صبح| شبکه اینترنت ماهوارهای استارلینک که توسط شرکت فضایی اسپیسایکس متعلق به ایلان ماسک توسعه یافته، در ابتدا با هدف سادهای طراحی شد: رساندن اینترنت به دورافتادهترین نقاط جهان؛ جاهایی که اتصال زمینی یا ممکن نبود یا هزینهای گزاف داشت. اما این پروژه در مدت کوتاهی از یک راهکار فناورانه به ابزاری با پیامدهای ژئوپلیتیکی گسترده تبدیل شد؛ ابزاری که در بحرانها، جنگها و حتی منازعات سیاسی نقشآفرین است.
اینترنت برای جهانِ بیاتصال
نبود دسترسی پایدار به اینترنت هنوز یکی از چالشهای جدی بسیاری از مناطق جهان است؛ از روستاهای دورافتاده گرفته تا کشورهای درگیر بحران. استارلینک با استفاده از منظومهای از هزاران ماهواره کوچک در مدار پایین زمین تلاش کرد این شکاف دیجیتال را پر کند و امکان اتصال سریع و ارزان را فراهم آورد. با گذشت زمان، دامنه کاربرد این شبکه بهطور چشمگیری گسترش یافت. امروز استارلینک نهتنها در مناطق محروم، بلکه در مناطق جنگی، مناطق آسیبدیده از بلایای طبیعی و کشورهایی که اینترنت توسط دولتها محدود یا قطع میشود، به ابزار ارتباطی بدل شده است. ارتشها، گروههای امدادی، خبرنگاران و حتی جنبشهای اعتراضی از آن برای حفظ ارتباط استفاده میکنند.
استارلینک چگونه کار میکند؟
این سامانه متکی بر شبکهای متشکل از حدود ۱۰ هزار ماهواره است که دادهها را از طریق پیوندهای لیزری میان خود منتقل میکنند و نیازی به ارتباط دائمی مستقیم با ایستگاه زمینی ندارند. تفاوت کلیدی استارلینک با ماهوارههای سنتی در ارتفاع مدار است؛ ماهوارههای آن در حدود ۵۵۰ کیلومتری زمین قرار دارند، در حالی که ماهوارههای اینترنتی کلاسیک در مدار ژئوسنکرون و حدود ۳۶ هزار کیلومتری مستقرند. همین فاصله کمتر باعث کاهش تأخیر و افزایش سرعت انتقال داده میشود. کاربران تنها به یک ترمینال کوچک با آنتن هدایتشونده الکترونیکی نیاز دارند که بهطور خودکار ماهوارههای عبوری را دنبال میکند و اینترنت پهنباند را از طریق یک روتر در اختیار میگذارد. این سادگی نصب، یکی از عوامل کلیدی گسترش سریع شبکه بوده است.
میدانهای آزمایش: از جنگ تا بحران انسانی
اوکراین: از زمان آغاز جنگ تمامعیار روسیه در فوریه ۲۰۲۲، استارلینک به ستون فقرات ارتباطی این کشور تبدیل شد. نیروهای مسلح از آن برای هماهنگی یگانها، هدایت پهپادها و مدیریت سامانههای بدون سرنشین استفاده میکنند. در حوزه غیرنظامی نیز بیمارستانها، خدمات اضطراری، شبکه انرژی و راهآهن به آن متکی شدهاند. گزارشهایی نیز منتشر شده که نشان میدهد نیروهای روسی از طریق ترمینالهای قاچاق به شبکه دسترسی یافتهاند و دولت اوکراین با همکاری اسپیسایکس تلاش کرده این دسترسی را محدود کند.
سودان: در جنگ داخلی سودان، نیروهای شبهنظامی «پشتیبانی سریع» از استارلینک برای ارتباط و هماهنگی استفاده میکنند. صدها دستگاه از طریق کشورهای ثالث وارد شده و بازار سیاهی برای خریدوفروش ترمینالها شکل گرفته است، در حالی که ارتش سودان تلاش میکند ورود و استفاده از آنها را مهار کند. ونزوئلا: در این کشور، استارلینک پیشتر ابزاری برای دور زدن محدودیتهای اطلاعاتی بود و کاربران از طریق فروشندگان محلی بهطور غیررسمی به آن دسترسی پیدا میکردند. پس از تحولات سیاسی اوایل ۲۰۲۶ و بازداشت نیکلاس مادورو، ایلان ماسک یک ماه اینترنت رایگان را برای کاربران ونزوئلایی فراهم کرد.
غزه: از تابستان ۲۰۲۴، این شبکه در نوار غزه برای اهداف بشردوستانه به کار گرفته شد؛ سازمانهای امدادی و بیمارستان صحرایی از آن برای تلهمدیسین و هماهنگی لجستیکی استفاده میکنند، هرچند دسترسی عمومی به دلیل نگرانیهای امنیتی محدود باقی مانده است.
چرا استارلینک محل مناقشه است؟
در بسیاری از مناطق جنگی، استارلینک تنها مسیر دسترسی به اینترنت است و همین موضوع به ماسک و شرکتش نفوذ قابل توجهی میدهد. برای نمونه، او پیشتر از فعالسازی شبکه برای برخی عملیات نظامی در کریمه خودداری کرد. همچنین دونالد ترامپ تهدید کرده بود که میتوان از قطع دسترسی ماهوارهها بهعنوان اهرم فشار در مذاکرات سیاسی استفاده کرد. این وضعیت پرسشهای مهمی درباره نقش شرکتهای خصوصی در تصمیمهای راهبردی و امنیتی دولتها ایجاد کرده است: آیا زیرساخت حیاتی ارتباطی باید در اختیار یک بازیگر تجاری باشد؟ و اگر چنین است، چه سازوکار نظارتی باید وجود داشته باشد؟
دغدغههای زیستمحیطی
از منظر محیط زیست نیز انتقادهایی مطرح است. عمر ماهوارههای استارلینک کمتر از پنج سال است و بهطور متوسط هر روز یک یا دو ماهواره در جو میسوزد و ذرات اکسید آلومینیوم آزاد میکند؛ موادی که میتواند بر لایه اوزون و روند گرمایش جهانی اثر بگذارد. افزون بر این، بازتاب نور خورشید از هزاران ماهواره باعث روشنتر شدن آسمان شب شده و ممکن است بر حیات وحش و رصدهای نجومی تأثیر بگذارد.
آسمانی شلوغ، سیاستی پیچیده
افزایش سریع تعداد ماهوارهها نشان میدهد که فضا به میدان تازهای برای رقابت اقتصادی و ژئوپلیتیکی بدل شده است. استارلینک نمونهای روشن از این روند است: فناوریای که با هدف اتصال جهان آغاز شد، اما اکنون در مرکز بحثهای مربوط به حاکمیت دیجیتال، امنیت ملی و نقش شرکتهای خصوصی در سیاست جهانی قرار دارد. در جهانی که زیرساختهای ارتباطی میتوانند سرنوشت جنگها و بحرانها را تغییر دهند، پرسش اصلی دیگر فقط «دسترسی به اینترنت» نیست، بلکه این است که چه کسی کلید اتصال جهان را در دست دارد.
