به گزارش هفت صبح، جنگ در خاورمیانه و بسته شدن تنگه هرمز، زنجیره تأمین مواد غذایی جهان را با یک شوک روبرو کرده است. از یک سو قیمت اوره و کودهای شیمیایی دارد بالا میرود، از سوی دیگر هزینه حملونقل دریایی جهش کرده و در کنار اینها، قیمت گاز هم رشد بیسابقهای را تجربه میکند. همه اینها در حالی رخ میدهد که هنوز خاطره تورم غذایی بعد از بحران ۲۰۲۲ از ذهنها پاک نشده است
عبور یکسوم تجارت جهانی کودهای شیمیایی از تنگه هرمز
تنگه هرمز یک شاهراه حیاتی است که حدود یکسوم تجارت جهانی کودهای شیمیایی از آن عبور میکند. حالا با شروع حملات نظامی و توقف تردد کشتیها در این آبراه، زنجیره تأمین کودهای نیتروژنی به هم ریخته است. اوره که رایجترین کود نیتروژنی دنیاست، طی یک هفته بیش از ۲۳ درصد گرانتر شده و به ۵۹۷ دلار در هر تن رسیده. در بازار آمریکا هم قیمت وارداتی اوره طی یک هفته ۳۰ درصد جهش داشته است.
اگر این اختلال چهار تا شش هفته طول بکشد و محمولههای بهاره کود به آمریکای شمالی نرسد، با کمبود گستردهای مواجه خواهند شد. جاش لینویل، تحلیلگر ارشد این شرکت، میگوید« در حال حاضر حدود یکسوم صادرات جهانی اوره از تنگه هرمز عبور میکند و تهدیدهای نظامی عملاً تردد را متوقف کردهاست.»
کشاورزان کانادایی که خودشان از تولیدکنندگان بزرگ کود هستند، حسابی نگران شدهاند. اگر قیمت کود مدام بالا برود و قیمت محصولات کشاورزی در همان سطح بماند، سودآوری آنها از بین میرود. هرچند برخی از آنها برای فصل بهار کود مورد نیازش را تأمین کرده، اما نگران پاییز هستند لی اندرسون، اقتصاددان ارشد مؤسسه اعتبار کشاورزی کانادا، هم میگوید «حتی قبل از جنگ ایران هم عرضه جهانی کود تحت فشار بود و قیمتها در سطح بالایی قرار داشتند.»
از طرفی تولید کودهای نیتروژنی مثل اوره به شدت به گاز طبیعی وابسته است. ایران با داشتن ۱۷.۱ درصد از ذخایر اثباتشده گاز جهان، دومین دارنده بزرگ این منبع حیاتی بعد از روسیه است. بر اساس برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا، ۸۳ درصد از محمولههای گاز طبیعی مایع شده که از تنگه هرمز عبور میکنند، راهی بازارهای آسیایی میشوند.
از آنجایی که تولید کود نیتروژنی به شدت به گاز طبیعی وابسته است، تشدید تنشها مستقیماً قیمت گاز، هزینه حمل دریایی و در نهایت قیمت کود را بالا میبرد و در ادامه، هزینه تولید کشاورزی را در سراسر جهان افزایش میدهد.
تأثیر حملونقل و جهش کرایهها
بسته شدن تنگه هرمز نه تنها مسیر کشتیهای حامل نفت و گاز را مسدود کرده، بلکه صنعت حملونقل دریایی را هم با چالش جدی روبرو ساختهاست. دادههای اخیر نشان میدهد کرایه حمل غلات از مسیرهای مختلف حسابی افزایش یافته. مثلاً هزینه حمل از خلیج مکزیک به چین با کشتی ۶.۶ هزار تنی، طی یک هفته ۳.۵ دلار بالا رفته و به ۵۶.۷۵ دلار در هر تن رسیده است. افزایش مشابهی در مسیر برزیل به چین و آرژانتین به چین هم ثبت شدهاست.
افزایش هزینههای حملونقل درآمد صادرکنندگان را بیشتر نمیکند، چون فشار کرایهها عملاً به قیمتهای FOB و قیمت داخلی در اوکراین منتقل میشود. به گفته او، بازار برخی مسیرها عملاً از نظر اقتصادی بیصرفه شده و بعضی محمولهها توجیه اقتصادی خود را از دست دادهاند.
پیامدها بر بازارهای جهانی
شاخصهای بازارهای جهانی به سرعت به این تحولات واکنش نشان دادهاند. در بازار شیکاگو، قیمت گندم، ذرت و سویا همگی افزایش یافته و گندم نزدیک به ۳ درصد رشد داشته. قیمت شکر هم به بالاترین سطح خود در یک ماه اخیر رسیده و به ۱۴.۶ سنت در هر پوند صعود کرده.
ورونیکا نای، اقتصاددان ارشد مؤسسه کود، هشدار میدهد« این یک تأثیر جهانی بر هزینه کود است و به نظرش در این سناریو، شاهد انتقال بسیار بیشتری از این هزینهها به مصرفکنندگان نهایی خواهیم بود، چیزی که قبلاً ندیدهایم.»
این اختلال میتواند تورم «غذا در خانه» را حدود ۲ درصد افزایش دهد و حدود ۰.۱۵ درصد به تورم کلی آمریکا اضافه کند.
آسیبپذیری در بحران جنگ یکسان نیست. کشورهای در حال توسعه، به ویژه در آسیا و آفریقا، بیشترین ضربه را خواهند خورد. چنگ گوچیانگ، رئیس مؤسسه تحقیقات استراتژی امنیت غذایی دانشگاه رنمین چین، سه سناریو را ترسیم میکند؛ «در سناریوی اول که بهبود کوتاهمدت است، با میانجیگری دیپلماتیک یا اسکورت نظامی، تنگه بازگشایی میشود و قیمتها کاهش مییابد. در سناریوی دوم که ادامه بحران تا ۱ تا ۳ ماه است، کمبود جهانی اوره به میلیونها تن میرسد، قیمت کود نیتروژنی رکورد میزند و تولید غلات در نیمکره شمالی ۲ تا ۵ درصد کاهش مییابد. در سناریوی سوم که تشدید درگیری به جنگ انرژی است، زنجیرههای «انرژی-کود-غذا» گسسته میشوند و تورم جهانی از کنترل خارج میگردد.»
هرچند ذخایر جهانی غلات در حال حاضر کافی است و حقبیمه ریسک ژئوپلیتیکی در قیمتها محدود به چند درصد است. اما افزایش قیمت کود تأثیر بیشتری دارد. کود حدود ۱۵ درصد از هزینه تولید غلات را تشکیل میدهد و افزایش ۲۰ تا ۳۰ درصدی قیمت آن، میتواند قیمت غلات را ۳ تا ۵ درصد بالا ببرد.
همچنین هند یکی از جدیترین نمونههای تأثیرپذیری از این بحران است. این کشور که بخش عمده گاز مورد نیاز خود را از خاورمیانه تأمین میکند، با کمبود حاد گاز مایع (الپیجی) مواجه شده.
در هند وضعیت برای همه از دستفروشان کنار خیابانی که نان، تخممرغ و چای میفروشند تا تولیدکنندگان در کارگاههای بزرگ حاد است. بسیاری از آنها که توان خرید کپسولهای آبیرنگ تجاری را ندارند، مخفیانه از کپسولهای قرمزرنگ یارانهای خانگی استفاده میکنند.
دولت هند روز شنبه قیمت گاز مایع پرمصرف را برای اولین بار در نزدیک به یک سال گذشته افزایش داد. نرخ سیلندر ۱۴.۲ کیلوگرمی که بیشتر خانوادههای طبقه متوسط استفاده میکنند، ۷ درصد افزایش یافت و به ۹۱۳ روپیه (حدود ۱۰ دلار) رسید. برای خانوادههای فقیر که همچنان یارانه ۳۰۰ روپیهای دریافت میکنند، افزایش قیمت حتی شدیدتر و معادل ۱۱ درصد بودهاست.
تأثیر این بحران بر رستورانها چشمگیر بوده و برخی غذاخوریهای معروف بمبئی منوی خود را ۸۰ درصد کاهش داده و برخی از رستورانهای حیدرآباد که به بریانی معروفند، به اجاقهای هیزمی روی آوردهاند.
بلومبرگ هشدار داده که اقتصاد هند ممکن است به سمت رکود تورمی حرکت کند. این یک چرخش تند از شرایط طلایی قبل از جنگ ایران است.
چشمانداز و راهکارها
هرچند کارشناسان معتقدند ایجاد ذخایر استراتژیک کود در کشورهای وابسته، تنوعبخشی به منابع تأمین، و سرمایهگذاری در فناوریهای جایگزین مثل آمونیاک سبز میتواند آسیبپذیریها را کم کند، اما اثر آن کوتاه مدت است. بای مینگ، پژوهشگر آکادمی بازرگانی وزارت بازرگانی چین، تأکید میکند «چه در کانالهای تأمین و چه در سیستم ذخیرهسازی، باید از وابستگی به یک منبع واحد فاصله بگیریم و شبکه عرضه پراکندهتر و انعطافپذیرتری ایجاد کنیم.»
پیشبینی شده در کوتاهمدت (دو تا سه ماه آینده)، تأثیر افزایش قیمت کود بر خردهفروشی بسیار ناچیز و قطعاً زیر یک درصد باشد، اما اگر بحران تا آوریل ادامه یابد، باید منتظر تأثیر آن بر قیمت مواد غذایی باشیم که احتمالاً در ماههای می، ژوئن یا ژوئیه خود را نشان خواهد داد.
بنابراین اگر کشتیرانی طی چند روز به حالت عادی برگردد، این مسئله یک نقطه در رادار خواهد بود، اما اگر طولانی شود و تولیدکنندگان آمریکای شمالی در حال کاشت محصولات خود باشند، هزینه نهادهها در زمان کاشت افزایش مییابد و این افزایش در طول فصل رشد ادامه خواهد داشت.
