هفت صبح| در حالی که بسیاری از فروشگاههای برخط در ماههای اخیر به دلیل اختلالها و قطعیهای اینترنت با افت شدید فروش مواجه شدهاند، افزایش ناگهانی و قابل توجه تعرفههای شرکت ملی پست ایران، فشار تازهای بر این کسبوکارها وارد کرده است. فشاری که فعالان این حوزه از آن به عنوان «تیر خلاص» به اقتصاد شکننده تجارت الکترونیک یاد میکنند. نرخنامه جدید خدمات پستی در سال ۱۴۰۵ نشان میدهد هزینه ارسال انواع مرسولهها، از نامههای معمولی گرفته تا خدمات ارسال سریع و دیجیتال، با جهشی چشمگیر روبهرو شده و در برخی موارد حتی بیش از دو برابر شده است.
این افزایشها در شرایطی رخ داده که بخش بزرگی از کسبوکارهای اینترنتی هنوز از پیامدهای محدودیتهای اینترنتی و کاهش دسترسی کاربران به فروشگاههای آنلاین عبور نکردهاند. برای بسیاری از این کسبوکارها، خدمات پستی، ستون اصلی فعالیت اقتصادی است. به همین دلیل هرگونه تغییر در تعرفههای پستی به سرعت در هزینههای عملیاتی آنها منعکس میشود.
نفس فروشگاهها به شماره افتاد
در سالهای اخیر، فروشگاههای برخط به یکی از مهمترین بخشهای اقتصاد دیجیتال ایران تبدیل شدهاند. هزاران کسبوکار کوچک و متوسط، از فروشندگان خانگی تا استارتاپهای بزرگ، بخش قابل توجهی از درآمد خود را از طریق فروش اینترنتی به دست میآورند. اما این اکوسیستم به شدت به دو زیرساخت حیاتی یعنی اینترنت پایدار و شبکه توزیع کارآمد وابسته است. در ماههای گذشته، اختلالها و محدودیتهای اینترنتی باعث شده بسیاری از فروشگاههای آنلاین با افت قابل توجه بازدید و فروش مواجه شوند.
کاهش دسترسی کاربران، کندی شبکه و اختلال در درگاههای پرداخت باعث شده روند خرید آنلاین برای مشتریان دشوارتر شود و بسیاری از آنها به خرید حضوری بازگردند. در چنین شرایطی، کسبوکارهای اینترنتی برای حفظ مشتریان باقیمانده مجبور شدهاند هزینههای بیشتری برای تبلیغات، تخفیف و ارسال بپردازند.اکنون با افزایش قابل توجه تعرفههای پستی، یکی از مهمترین ابزارهای رقابت این فروشگاهها نیز با هزینههای تازهای مواجه شده است.
جهش تعرفهها
نرخنامه جدید خدمات پستی در سال ۱۴۰۵ تصویری متفاوت از بازار ارائه میدهد. بررسی جزئیات تعرفهها نشان میدهد افزایش قیمتها تقریبا همه خدمات پستی را دربر گرفته است. از ارسال نامههای معمولی گرفته تا بستههای پستی، خدمات پیشتاز، ارسال سریع و حتی سرویسهای دیجیتال.برآوردها نشان میدهد میانگین رشد تعرفهها در بازهای بین ۴۰ تا ۱۱۰ درصد قرار دارد، اما در برخی خدمات این افزایش حتی از این محدوده نیز عبور کرده است.
به بیان دیگر، هزینهای که کاربران و کسبوکارها برای ارسال یک مرسوله پرداخت میکنند در بسیاری از موارد نسبت به سال گذشته به شکل چشمگیری افزایش یافته است. این تغییرات به خدمات سنتی محدود نمیشود. سرویسهای جدیدتر و سریعتر مانند ارسالهای چندساعته یا خدمات ویژه نیز با افزایش قابل توجه قیمت روبهرو شدهاند. این در حالی است که بسیاری از فروشگاههای اینترنتی برای رقابت با بازار سنتی و جلب رضایت مشتریان به همین سرویسهای سریع وابستهاند.
فشار مستقیم بر تجارت الکترونیک
افزایش تعرفههای پستی شاید برای کاربران عادی صرفا به معنای پرداخت چند هزار تومان بیشتر برای ارسال یک بسته باشد، اما برای فروشگاههای اینترنتی ابعاد بسیار گستردهتری دارد. در بسیاری از مدلهای کسبوکار آنلاین، هزینه ارسال بخش قابل توجهی از قیمت نهایی کالا را تشکیل میدهد.برخی فروشگاهها برای جذب مشتری، هزینه ارسال را به صورت رایگان یا با تخفیف ارائه میکنند. در چنین شرایطی، افزایش تعرفههای پستی به معنای افزایش مستقیم هزینههای عملیاتی آنها است.
کسبوکارها ناچارند یا بخشی از این هزینه را خودشان بپردازند یا آن را به مشتری منتقل کنند. هر دو گزینه به کاهش فروش منجر میشود. کارشناسان حوزه تجارت الکترونیک میگویند در بازار رقابتی امروز، حتی افزایشهای کوچک در هزینه ارسال، تصمیم خرید مشتری را تغییر میدهد. بسیاری از کاربران هنگام خرید آنلاین، هزینه ارسال را یکی از عوامل اصلی در انتخاب فروشگاه میدانند. بنابراین افزایش تعرفهها ممکن است باعث شود برخی مشتریان دوباره به خرید حضوری یا فروشگاههای نزدیک محل زندگی خود روی بیاورند.
آسیبپذیرترین حلقه زنجیره
در میان همه فعالان بازار آنلاین، کسبوکارهای کوچک و خانگی بیشترین آسیب را از این تغییرات خواهند دید. این کسبوکارها معمولا حجم ارسال کمتری دارند و در نتیجه نمیتوانند از قراردادهای ویژه یا تخفیفهای عمده با شرکتهای حملونقل استفاده کنند. برای یک فروشنده کوچک که روزانه چند بسته محدود ارسال میکند، افزایش ناگهانی هزینههای پستی میتواند سود ناچیز کسبوکار را به سرعت از بین ببرد. بسیاری از این فروشندگان در شبکههای اجتماعی فعالیت میکنند و حاشیه سود آنها به اندازهای نیست که بتوانند افزایشهای سنگین هزینه ارسال را جبران کنند. در چنین شرایطی، برخی از آنها ناچار خواهند شد قیمت کالاهای خود را افزایش دهند یا فعالیت خود را محدود کنند. این روند در نهایت به کوچکتر شدن بازار تجارت الکترونیک و کاهش تنوع فروشندگان منجر میشود.
نوسازی و توسعه خدمات
از سوی دیگر، افزایش تعرفهها معمولا از سوی شرکتهای خدماتی با استناد به هزینههای بالاتر عملیاتی، نوسازی زیرساختها و توسعه خدمات توجیه میشود. شبکه پستی نیز از این قاعده مستثنا نیست. هزینههای حملونقل، سوخت، نیروی انسانی و تجهیزات در سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته و حفظ کیفیت خدمات بدون افزایش تعرفهها دشوار به نظر میرسد. برخی کارشناسان معتقدند افزایش قیمتها میتواند بخشی از برنامه بازآرایی شبکه پستی و حرکت به سمت خدمات سریعتر و دیجیتالیتر باشد. توسعه مراکز پردازش، بهروزرسانی ناوگان حملونقل و ارائه سرویسهای جدید نیازمند سرمایهگذاریهای سنگین است که بخشی از آن از طریق افزایش تعرفهها تامین میشود. با این حال، منتقدان میگویند چنین تغییراتی باید با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی کاربران و کسبوکارها انجام شود؛ بهویژه در زمانی که بخش قابل توجهی از اقتصاد دیجیتال کشور با رکود نسبی مواجه است.
رقابت با شرکتهای خصوصی
بازار حملونقل مرسولات در ایران طی سالهای اخیر با ورود شرکتهای خصوصی متنوعتر شده است. پلتفرمهای لجستیکی و شرکتهای پستی خصوصی تلاش کردهاند با ارائه خدمات سریعتر یا قیمتهای رقابتی، سهم بیشتری از این بازار را به دست آورند. افزایش تعرفههای شرکت ملی پست ممکن است در کوتاهمدت باعث شود برخی کسبوکارها به سمت این شرکتهای خصوصی حرکت کنند. با این حال، گستردگی شبکه پستی دولتی در سراسر کشور همچنان مزیتی مهم محسوب میشود. مزیتی که بسیاری از شرکتهای خصوصی هنوز به آن دست نیافتهاند. به همین دلیل، برای ارسال مرسوله به بسیاری از شهرها و مناطق کوچک، همچنان شرکت ملی پست گزینه اصلی محسوب میشود.
