هفت صبح، پرستو شیرمحمدی| در دل شهرری، جایی میان برج طغرل و کوچههای خاکخورده، گورستانی آرمیده که نهتنها محل دفن بسیاری از بزرگان ایران است بلکه خود نیز بخشی از تاریخ این سرزمین به شمار میرود اما این روزها، آرامش «ابنبابویه» با صدای پتک و ماله برهم خورده؛ سنگقبرهایی که یکییکی برداشته میشوند، تاریخهایی که پاک میشوند و خاطراتی که در زیر لایهای از سیمان دفن میگردند.
گورستانی به قدمت دو قرن
ابنبابویه، نخستین گورستان رسمی شهرری و دومین گورستان بزرگ تهران است. نامش را از محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، معروف به شیخ صدوق، فقیه و محدث بزرگ شیعه گرفته که در همینجا آرمیده است. این گورستان با وسعتی حدود ۱۰هکتار، در دشت وسیع ری و در نزدیکی برج تاریخی طغرل واقع شده و از نظر تاریخی، فرهنگی و معماری، گنجینهای بیبدیل به شمار میرود.
آرامستان یا موزهای بیسقف؟
ابنبابویه را نمیتوان صرفا یک گورستان دانست. اینجا در واقع یک موزه بیسقف است؛ جایی که تاریخ معاصر ایران در دل خاک روایت میشود. هر سنگقبر، یک سند تاریخی است از سبک نگارش و خطاطی گرفته تا اشعار و نمادهایی که بر آن حک شدهاند. بسیاری از سنگها با خطوط نستعلیق، اشعار شخصی و حتی نقوش مذهبی و ملی تزئین شدهاند و آرامگاههای خانوادگی، این گورستان را به موزهای از تاریخ معاصر ایران بدل کردهاند. حذف این سنگها، بهمعنای حذف بخشی از حافظه تصویری و فرهنگی جامعه است.
سنگقبرهایی که هر کدام یک اثر هنریاند
در میان سنگقبرهای قدیمی ابنبابویه، نمونههایی وجود دارد که از نظر هنری، در حد آثار نفیس موزهای هستند. برخی از آنها توسط خوشنویسان برجسته یا سنگتراشان سنتی ساخته شدهاند. استفاده از سنگهای مرمر، حجاریهای دستی و ترکیب شعر و تصویر، این سنگها را به آثاری هنری بدل کرده که ارزش نگهداری و مستندسازی دارند. با این حال، در روند همسطحسازی اخیر، بسیاری از این آثار بدون مستندسازی دقیق، برداشته یا تخریب شدهاند.
قانون چه میگوید؟
در سال ۱۳۷۵، این آرامستان با شماره ۱۸۱۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. برخی مورخان حتی قدمت آن را به دوره ساسانی نسبت دادهاند. بر اساس قانون حفظ آثار ملی، هرگونه دخل و تصرف در آثار ثبتشده در فهرست میراث ملی، بدون مجوز رسمی، جرم محسوب میشود و پیگرد قانونی دارد. این شامل تخریب، جابهجایی، نوسازی بدون مجوز و حتی تغییر کاربری بخشی از محوطه میشود. در مورد ابنبابویه، با توجه به ثبت ملی بودن آن، هرگونه عملیات عمرانی باید با هماهنگی کامل با ادارهکل میراث فرهنگی استان تهران انجام شود.
مشاهیری که در خاک خفتهاند
ابنبابویه، نه تنها موزهای است از سنگ و سکوت؛ که گنجینهای است از خانه ابدی بسیاری از مشاهیر، مفاخر ملی و چهرههای برجسته فرهنگ، سیاست، هنر و علم ایران. هر قطعه از این گورستان، روایتی است از یک زندگی، یک مبارزه، یک اندیشه. اینجا نه فقط محل دفن، که محل تامل است، جایی برای مرور تاریخ از دل خاک.
در میان مدفونان این آرامستان میتوان به نامهای زیر اشاره کرد: غلامرضا تختی (جهانپهلوان و اسطوره اخلاق و ورزش ایران) (علیاکبر دهخدا، نویسنده، روزنامهنگار و مولف لغتنامه دهخدا)، محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)،(سیاستمدار، ادیب و نخستوزیر دوره پهلوی)، دکتر حسین فاطمی (وزیر امور خارجه دولت دکتر مصدق و روزنامهنگار)، میرزاده عشقی(شاعر و روزنامهنگار انقلابی)، رجبعلی خیاط (عارف و چهره محبوب مردمی)، حسین بهزاد (نگارگر برجسته و احیاگر مکتب مینیاتور ایرانی)، فاطمه سیاح(نخستین زن استاد دانشگاه در ایران)، جواد فاضل (نویسنده، مترجم و روزنامهنگار)، محمدعلی مظفری(بنیانگذار یتیمخانههای مظفری)، شیخ موسی دبستانی (ادیب، عارف و استاد معاصر)، سید حسن شجاعت (پهلوان نامدار دوره قاجار)، سرهنگ محمود ایروانی اعظم (از بنیانگذاران مدرسه موسیقی نظام)، شهدای ۳۰ تیر ۱۳۳۱ ( جمعی از مبارزان ملیگرا که در جریان قیام مردمی علیه سلطنت پهلوی جان باختند)، حاج ابوالحسن جلوه (طباطبایی)،(حکیم و عالم شیعی قرن سیزدهم، مدفون در بقعهای با معماری منحصربهفرد در جوار شیخ صدوق) و...نامهایی که تنها بخشی از گنجینه انسانی آرامستان ابنبابویه محسوب میشوند؛ گورستانی که هر سنگ آن، سندی است از تاریخ معاصر ایران.
تخریبهایی که با نام «عمران» آمدند
تاریخچه آرامستان ابنبابویه، تنها روایت دفن بزرگان نیست بلکه سریالی است تلخ از تخریبها و بازسازیهایی که گاه با نام «عمران» و «توسعه» آغاز شدند اما به حذف بخشی از حافظه تاریخی منجر شدند.در دهه ۱۳۷۰، وزارت کشور دستور توقف دفن اموات در ابنبابویه را صادر کرد. این تصمیم، سرآغاز طرحهایی شد که با عنوان «ساماندهی» و «بهسازی» مطرح شدند.
اما در عمل، نتیجه چیز دیگری بود. در همان سالها و در جریان اجرای پروژهای با عنوان «باغ مشاهیر»، حدود ۴۰۰ مقبره خانوادگی و تاریخی با معماری منحصربهفرد تخریب شدند. مقبرههایی که برخی از آنها با کاشیکاریهای نفیس، خطوط خوشنویسی و تزئینات سنتی، خود بهتنهایی آثار هنری محسوب میشدند. از آن مجموعه، تنها سه مقبره باقی ماندهاند؛ سه شاهد خاموش از روزگاری که احترام به گذشته، هنوز در سنگها جاری بود.
تخریبی دیگر
اما این پایان ماجرا نبود. در سال ۱۳۹۰، بار دیگر موجی از تخریبهای جدید به بهانه توسعه بقعه شیخ صدوق آغاز شد. اینبار، برخی سنگقبرهای تاریخی دیگر نیز قربانی شدند؛ از جمله سنگهایی که بر مزار هنرمندان، نویسندگان و چهرههای فرهنگی معاصر قرار داشتند. سنگهایی که نهفقط نشانی از یک فرد، بلکه بخشی از هویت فرهنگی یک ملت بودند.
7 سال بعد، دوباره ابنبابویه از سوی ناشناسان «پاتک» خورد. تخریبی که اینبار آرامگاه و یادبود مرد ملی ایران را هدف قرار داده بود. بعد از انقلاب و در روز ۲۹ تیرماه ۱۳۵۸، سنگ یادمانی به یاد دکتر مصدق در این گورستان برپا شد اما در کمتر از یک هفته توسط افرادی که تاکنون ناشناخته ماندهاند شکسته و بر زمین انداخته شد. چهل سال بعد از انقلاب و در سال 1397، نه تنها وصیت دکتر مصدق عملی نشده بلکه سنگ یادمان او همچنان شکسته و روی زمین رها شد و تکهای از آن نیز گم شد. بعد از آن نیز باربد گلشیری تلاشهای زیادی برای بازسازی این یادمان آغاز کرد اما درنهایت این تلاشها ناکام ماند و اوقاف اجازه آن را نداد!
عملیات همسطحسازی؛ نوسازی یا پاکسازی تاریخ؟
با این حال گویا قرار نیست سایه شوم تخریب و تغییردست از سر ابنبابویه بردارد. در هفتههای اخیر، دوباره تصاویر جدیدی از تخریب سنگقبرهای قدیمی این آرامستان در فضای مجازی منتشر شده که موجی از واکنشها را از سوی کارشناسان و دوستداران آثار تاریخی و فرهنگی به همراه داشته است. سنگهایی که با خط نستعلیق و اشعار شخصی تزئین شده بودند، حالا جای خود را به سنگهای ساده و یکشکل دادهاند.
آنگونه که بررسیها نشان میدهد به نظر میرسد اینبار آستان ابنبابویه (که زیر نظر سازمان اوقاف فعالیت میکند)، در اقدامی خودسرانه، قصد احداث آشپزخانه و حوزه علمیه بر روی قبور قدیمی را داشته است، آنهم بدون کسب مجوز از میراث فرهنگی! با این حال بدون توجه به این موضوع، عملیات نوسازی و همسطحسازی قبور قدیمی برای احداث این مجموعهها را آغاز کرده است. رخدادی که باعث شده تا در جریان این همسطحسازی، سنگ قبور تاریخی که اغلب مالکان شخصی دارد، عملا از بین بروند.
میراث فرهنگی؛ «ابنبابویه» خط قرمز ما است
در پی انتشار تصاویر تخریب و همسطحسازی سنگقبرهای تاریخی در آرامستان ابنبابویه، کاربران و کارشناسان فضای مجازی به سرعت نسبت به آن واکنش نشان دادند. با این حال کمتر مسئولی در این زمینه اظهارنظر کرده است! تلاشهای «هفت صبح » برای گفتوگو با مسئولان سازمان اوقاف در این زمینه نیز به نتیجهای نرسید اما روی دیگر سکه این تخریبها، سازمان میراث فرهنگی است که وظیفه نظارت بر حفظ و صیانت بر آثار ثبت شده تاریخی کشور را برعهده دارد. در همین زمینه مرتضی ادیبزاده، معاون میراث فرهنگی استان تهران، با لحنی قاطع به «هفت صبح» میگوید: این گورستان بهعنوان یک اثر ثبت ملی، تحت حفاظت کامل ادارهکل میراث فرهنگی قرار دارد و هرگونه دخل و تصرف در آن، تخلف محسوب میشود.
ادیبزاده تاکید میکند که پیشتر نیز مکاتباتی با متولیان آرامستان انجام شده و هشدارهای لازم داده شده بود. به گفته وی، هرگونه مرمت یا ایجاد فضای جانبی در چنین محوطهای باید با ارائه طرح و دریافت مجوز رسمی از میراث فرهنگی انجام شود. او معتقد است که ابنبابویه نهتنها از نظر معماری و قدمت، بلکه بهواسطه شخصیتهای برجستهای که در آن آرمیدهاند، بخشی از حافظه تاریخی تهران است و نباید اجازه داد بافت فرهنگی آن خدشهدار شود.ادیبزاده همچنین با اشاره به ضمانتهای قانونی، تاکید کرده که در صورت ادامه عملیات بدون مجوز، برخورد حقوقی و قضایی با متخلفان انجام خواهد شد.
توقف موقت، اما با چشم باز
در سطح شهرستان، محسن سعادتی، رئــیــس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی ری، نیز به گفته خودش از همان ابتدا پیگیر ماجرا بوده است. او نیز در گفتوگو با «هفتصبح» با اشاره به ثبت ملی آرامستان ابنبابویه، تاکید میکند که این مکان نهتنها محل دفن مشاهیر و شخصیتهای تاریخی است، بلکه بخشی از هویت فرهنگی شهرری به شمار میرود.سعادتی میگوید که بهمحض اطلاع از آغاز عملیات نوسازی، مکاتبات لازم برای توقف پروژه انجام شده و در حال حاضر، فعالیتها متوقف شدهاند.
وی تاکید دارد که هرگونه طرح نوسازی باید ابتدا به تایید میراث فرهنگی برسد و بدون مجوز، هیچ اقدامی مجاز نیست.سعادتی همچنین از نظارت روزانه بر وضعیت آرامستان خبر داده و میگوید: تیمهای نظارتی سازمان میراث فرهنگی شهرستان ری، بهصورت مستمر از محل بازدید میکنند تا در صورت مشاهده هرگونه فعالیت غیرمجاز، بلافاصله وارد عمل شوند. سعادتی در پایان خاطرنشان کرده که تعامل با متولیان آرامستان در اولویت است، اما برای میراث فرهنگی، حفظ اصالت و ساختار تاریخی ابنبابویه یک خط قرمز محسوب میشود.
حافظهای از مردمانی که زیستهاند
به نظر اینبار هم ابنبابویه از خطر تخریبی بزرگ نجات پیدا کرده باشد. اما نباید از یاد برد که؛ اگر سنگها را برداریم، نامها هم میروند، ابنبابویه فقط یک گورستان نیست؛ حافظهای است از مردمانی که زیستهاند، جنگیدهاند، نوشتهاند و مردهاند. اگر امروز سنگقبرشان را برداریم، فردا شاید نامشان را هم فراموش کنیم.
