هفت صبح| در حالی که در بسیاری از کشورهای پیشرفته، حضور کودکان در شبکههای اجتماعی و فضای مجازی با قوانین صریح، نظارت والدین و ضمانتهای اجرایی مشخص محدود شده است، در ایران کودکان عملاً بدون هیچ چارچوب الزامآور قانونی وارد جهانی میشوند که نه برای سن آنها طراحی شده و نه پیامدهای روانی و حقوقی بهدرستی مدیریت میشود. جهانی که در آن مرز میان آموزش، سرگرمی و آسیب روزبهروز کمرنگتر میشود و کودکان، پیش از آنکه به بلوغ فکری و هیجانی برسند، با محتوایی روبهرو میشوند که میتواند سلامت روان، هویت فردی و حتی امنیت اجتماعی آنها را تهدید کند.
پیامدهای حضور بیش از حد کودکان در فضای مجازی
کارشناسان معتقدند حضور بیش از حد روی وب میتواند به کودکان آسیب برساند. تنهایی، افسردگی، اضطراب و عزت نفس پایین برخی از مشکلات احتمالی است که کودکان در استفاده بیش از حد از اینترنت بهصورت آنلاین با آن مواجه هستند. پیشنهاد کارشناسان این است که والدین باید در مورد سلامت روان کودکان خود بهخصوص اگر بیش از ۴ ساعت در روز در مقابل صفحه نمایش(کامپیوتر، تماشای تلویزیون و بازیهای ویدئویی) قرار گیرند، نگران باشند.
کارشناسان میگویند کودکانی که زمان بیشتری را در مقابل صفحه نمایش صرف کردهاند تمایل به تجربه سطوح بالاتری از پریشانی روانشناختی، اضطراب و افسردگی را دارند و در استفاده بیش از ۴ ساعت این تمایل منفی شدیدتر دیده میشود.آنها معتقدند، افزایش زمان استفاده از صفحه نمایش و قرار گرفتن در معرض رسانهها با کاهش احساس پذیرش اجتماعی و افزایش احساس تنهایی و مشکلات ارتباطی و... همراه است و فعالیتهای اینترنتی خاص مانند سایتها و شبکههای اجتماعی و بازیهای چند نفره آنلاین با سطوح پایینتر از سلامت همراه بوده است.
فضای مجازی و سلامت روان کودکان
یکی از آثار فضای مجازی در جوامع سنتی به خصوص جوامع درحال گذار، ایجاد بحران هویت ملی و دینی است. براساس یک تقسیمبندی، نسل جوان بیشترین کاربران فضای مجازی در ایران بوده و بیش از نسلهای دیگر در معرض آثار ناشی از شبکههای اجتماعی مجازی قرار دارند. در حقیقت فضای مجازی نوعی از بحران هویت را در میان طیف گستردهای از جوانان بهوجود آورده و این بحران هویت در زمینههای فردی ناهمگونیهای هویتی را سبب شده و به نحوی تعادل اجتماعی را متاثر کرده است.همچنین شبکههای اجتماعی مجازی، باعث تغییرات اساسی در نهادهای هویتساز شدهاند و عوامل معناساز هویتی را دستخوش تغییر کردهاند.
تاثیرات فضای مجازی بر نوجوانان
با این وجود، استفاده از اینترنت در میان نوجوانان و جوانان در صورتى که نظارت والدین را به دنبال نداشته باشد، میتواند بستری برای بروز ناهنجاری اخلاقی و رفتاری باشد.به عبارتی باید در نظر داشت فضای مجازی که میتواند با برنامهریزی به بستری آموزشی و مفید تبدیل شود، با توجه به ویژگیهایی که دارد میتواند زمینهساز خطراتی در تمامی سطوح و ابعاد زندگی باشد.فضای مجازی و اینترنت به رغم تمام کاربردها و کارکردهای مفید خود، آسیبهای اجتماعی خاصی نیز دارد که نمیتوان نسبت به آن بیتفاوت بود. آسیبهایی از چندهویتی گرفته تا دسترسی به حسابهای بانکی، هرزه نگاری، انتشار محتواهای مستهجن، تجاوز به حریم خصوصی افراد و اشاعه خشونت و...
کودکان ایرانی و یک خلأ قانونی
اینها از جمله عواملی هستند که مسئولان و دستاندرکاران را در بسیاری از کشورها متقاعد کردهاند تا استفاده از فضای مجازی را برای کودکان و نوجوانان محدود و یا حتی ممنوع کنند. فرانسه یکی از همین کشورهاست که تصمیم گرفته استفاده از فضای مجازی توسط کودکان زیر 15 سال را ممنوع کند. با این حال هنوز در ایران هیچ قانونی در این زمینه وجود ندارد!
آزادی بی حد و حصر در فضای مجازی، خلأ قانونگذاری و عدم امکان حضور و نظارت پلیس بر تمام ابعاد آن موجب میشود که عدهای از کاربران بر اساس هنجارهای لحظهای عمل کنند.
خلأ قانونی در محدودسازی و هدایت استفاده کودکان از فضای مجازی، پرسشی جدی را پیش روی جامعه، خانوادهها و سیاستگذاران قرار داده است؛ اینکه مسئولیت حفاظت از نسل آینده در برابر آسیبهای فضای بیمرز دیجیتال، بر عهده چه نهادی است؟ در این حوزه بررسی پیامدهای حقوقی و روانی این رهاشدگی برای فراهم کردن زمینه ضرورت تدوین قوانین مشخص برای حضور کودکان در فضای مجازی اجتنابناپذیر است.
مجیدقاسم کردی، حقوقدان و فعال مدنی در این باره به «هفتصبح» میگوید: «با گسترش فناوری ارتباطات و نفوذ روزافزون فضای مجازی در زندگی فردی و اجتماعی همه کاربران، فارغ از مرزهای جغرافیایی در کنار یکدیگر زیست مجازی میکنند. این ابزار اگرچه مفید است اما چالشهای جدی برای تمدنها و فرهنگها با خود به همراه دارد. جرم و جنایت در آن گسترش یافته و حریم خصوصی افراد نقض شده و با رواج آن بنیانهای خانوادگی و تربیتی نیز دستخوش چالشهای جدی شده است.
در این بین موضوعات امنیتی هم حائز اهمیت است. لذا رویکرد مواجهه با این فضا باید مورد نظر قرار داشته باشد و بر اساس تفاوتهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی باید سیاستهای متفاوتی را در پیش گرفت. از این رو دولتها ترجیح میدهند که کاربران دنیای مجازی امکان کنترلی مشابه آنچه در دنیای فیزیکی وجود دارد، فراهم و بهروز رسانی شود به همین دلیل بیشتر کشورهای دنیا تلاش میکنند تا دسترسی به اینترنت را به شکل دلخواه خود مدیریت کنند و انگیزه انتقال قوانین از دنیای فیزیکی به مجازی در سراسر جهان وجود دارد.» به گفته او، سیاست کشورها در کنترل فضای مجازی شامل مواردی از جمله اعمال مجازات جریمه برای افرادی که محتوای نامناسب در اختیار افراد زیر سن قانونی قرار میدهند و وضع قوانین برای منع ارایه محتوای نامناسب و مستهجن برای کودکان و نوجوانان و یا حتی بزرگسالان میشود.
بررسی محدودیت دسترسی کودکان برخی کشورها به فضای مجازی
در برخی کشورها مانند چین، عربستان و ویتنام ممنوعیت دسترسی به محتوای نامناسب برای کودکان وجود دارد و حتی این ممنوعیت در جاهایی برای بزرگسالان هم اجرایی شده است. یکی از جامعترین قوانین در حوزه فضای مجازی در کشور آلمان در جریان است. رویکرد اصلی حاکمیت آلمان در این عرصه محدود کردن کودکان و افرادی است که هنوز به سن قانونی نرسیدهاند با این هدف که کودکان دسترسی به محتوای نامناسب و صفحات مستهجن نداشته باشند. از سال ۲۰۱۸ هم کشور آلمان قانون جدیدی را اجرا میکند که در آن شبکههای اجتماعی موظف هستند، پستهایی که حاوی مطالب غیرقانونی منتشر کردهاند بعد از اطلاع یافتن، ظرف مدت کوتاهی پاک کنند و اگر در انجام آن اهمال کنند با جریمههای سنگینی مواجه خواهند شد.
این قانون مقدمهای شد برای تصویب قانونهای مشابه در سایر کشورهای اروپایی. در انگلستان هم اگر افراد بخواهند به محتوای نامناسبی دسترسی داشته باشند باید اثبات کنند که به سن قانونی رسیدهاند. شرکتهایی هم که در فضای مجازی فعالیت میکنند باید محدودیتها را اعمال کنند و در صورت کوتاهی کردن در این امر، دولت انگلیس فعالیت آنها را مسدود میکند. در نهایت، دسترسی به اینترنت کاملا به صورت هوشمند توسط دولت رصد میشود. در فرانسه نیز یکی از شدیدترین نظارتهای سایبری در کل دنیا وجود دارد؛ به این صورت که اگر کاربری قوانین مربوط به فضای مجازی را نقض کند از دسترسیهای خود محدود میشود و علاوه بر آن دسترسی دانشآموزان را هم در فضای مجازی محدود کرده است.
به گفته کردی، در آمریکا که زادگاه اصلی اینترنت است، قوانین حاکم بر فضای مجازی در مقایسه با سایر کشورها پررنگتر است؛ یکی از قوانینی که از اهمیت بالایی برخوردار است، قانون حفاظت از کودکان در این فضا است، از سویی دیگر افزایش آگاهیهای عمومی در حوزه فناوریها و روشهای موجود برای حفاظت از کودکان در فضای مجازی، پالایش فضای مجازی، شناسایی محتواها و ردهبندی آنها بر اساس سن مخاطب به شدت مورد توجه است. قانون دیگری که توسط آمریکا در موضوع مدیریت فضای مجازی به اجرا درآمده است قانون حمایت از حریم خصوصی کودکان است.
طبق این قانون سرویسهای ارایه دهنده اینترنت موظف هستند حریم شخصی و امنیت کودکان را حفظ کرده و بخشی از فعالیت آنها را محدود کنند، همچنین این شرکتها موظف هستند تا اطلاعات کودکان زیر ۱۳ سال را بدون اجازه والدین منتشر نکنند.
این حقوقدان معتقد است که دسترسی به فضای سایبری بدون حد و مرز و نبود رصد و نظارت کودکان در کشور ما باعث شده که آنها در ورطه اعتیاد سایبری و بلوغ زودرس قرار گیرند؛ از سویی دیگر اما خطر بحران شخصیتی و جنسی نیز برای رده سنی کودکان به دلیل دسترسی نامحدود به اینترنت وجود دارد. کردی در ادامه توضیحات خود میگوید: «دولتها برای مقابله با مخاطرات مربوط به کودکان در فضای سایبری اقدام به افزایش نظارت کردهاند.
در سطح داخل کشور ما هم جمهوری اسلامی ایران در راستای تبیین قوانین در این عرصه، قانون جرایم رایانهای را در سال ۱۳۸۸ تصویب کرده است که از نخستین تلاشهای قانونی در کاهش رفتارهای مجرمانه در فضای دیجیتال محسوب میشود؛ با این همه اما چالشهای امنیتی کودکان در فضای مجازی از جمله دسترسی به محتوای نامناسب و نقض حریم خصوصی پابرجاست. آموزشها و اقدامات سنتی در این زمینه در خانوادهها و جامعه وجود دارد اما آنها کافی نیستند. اقدامات سایر کشورها از جمله فرانسه در قانونگذاری جدید برای مقابله موثر با تهدیدهای فضای سایبری نسبت به کودکان ضرورت اقدامات پیشگیرانه در کشور ایران را هم تشدید میکند.»
از آنجا که حفظ حقوق شهروندان یکی از مسائل حیاتی در سیاستگذاری کلان کشورهاست، سیاستگذاری کلان در ایران همواره به لزوم حکمرانی متعهدانه در فضای مجازی تاکید دارد. از منظر حقوقی توسعه قوانین و مقررات پیشگیرانه در برابر موضوعات فضای مجازی خصوصا برای گروههای آسیبپذیر از جمله کودکان با خط مشی گذاری حقوقی و الگوسازی تربیتی از ضروریات است. به اعتقاد این حقوقدان خلأ قانونی حمایت از حقوق کودکان در فضای مجازی و نبود ضمانتهای اجرایی برای اقدامات علیه کودکان در فضای سایبری در قوانین کشور ما به شدت محسوس است.
مداخله سیستم کیفری برای مقابله با مخاطرات در فضای سایبری بیش از پیش مورد نیاز است. مداخله میتواند به دو شیوه کیفری یا غیرکیفری باشد. اقدامات کیفری در پاسخ به واکنش جرم اتفاق افتاده است و اقدامات غیرکیفری معمولا ویژه قبل از وقوع جرم است که مورد نیاز و ضرورت این روزهاست؛ لذا قوه مقننه و شورای عالی فضای مجازی مکلف هستند تا قوانین حمایتی موجود در دنیا را مورد تحلیل قرار دهند و اقدامات موثری را با قانونگذاری هدفمند برای حفظ حقوق کودکان در کشور تدوین کنند.
روانشناسی پدیده حضور بدون محدودیت کودکان در فضای سایبری
اما همانطور که گفته شد استفاده بدون محدودیت از فضای مجازی تبعات روانی بسیاری برای کودکان و نوجوانان به همراه دارد. با بررسی قوانین کشورهای پیشرفته یک سوال مهم در ذهن ایجاد میشود، این که چرا این کشورها برای محدود کردن دسترسی کودکان به اینترنت قوانین مشابهی وضع کردهاند؟
احمدرضا فتوت، روانشناس در پاسخ به این سوال توضیح میدهد: «عموما کودکان رفتارهای تقلیدی دارند و نه شناختی، یعنی هرچه را که میبینند، باور میکنند. باورپذیری در سنین پایین بسیار زیاد است و آنها به تفکر واگرا و شناختی نرسیدهاند. از این جهت است که بسیاری از کشورها این موضوع را در محدود کردن فضای مجازی مورد توجه قرار دادهاند. فضای سایبری در سنین بالا هم تاثیرگذاری دارد ولی این اتفاق در ردههای سنی کودکان و نوجوانان بیشتر است. این قشر بر اساس آن چیزی که مشاهده میکند، عمل میکند. خیلی از بچهها به پدر و مادر خود نگاه میکنند و هر رفتاری که آنها داشته باشند، در پیش میگیرند. پس از آن با رسیدن به سن بلوغ فکری و روانی کم کم از میزان تقلیدها هم کاسته میشود.»
به اعتقاد این روانشناس، کودکان نمیتوانند موضوعات واقعی را از غیرواقعی مجزا کنند و سره را از ناسره تشخیص دهند. اینجاست که دخالت قوانین و محدود کردن و نظارت دسترسی کودکان و نوجوانان میتواند در کاهش خطرات در فضای مجازی نقش موثر و سازندهای داشته باشد.
