هفت صبح، مینا هرمزی| جنگ، پدیدهای ویرانگر است که آثار آن فراتر از مرزهای نظامی، ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و انسانی را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. در این میان، افراد دارای معلولیت بهعنوان یکی از آسیبپذیرترین اقشار جامعه در معرض تبعات مستقیم و غیرمستقیم جنگ قرار میگیرند. این اثرات میتوانند از افزایش خطرات جانی گرفته تا تبعیض مضاعف در دریافت خدمات بهداشتی، رفاهی و پناهگاهی باشند. چالشهایی که حمایتهای ویژهای را از سوی نهادهای متولی میطلبند.
افزایش آسیبپذیری جسمی و روانی
به گفته متخصصان افراد دارای معلولیت به دلیل محدودیتهای جسمی، حرکتی یا حسی، در مواقع اضطراری و حملات نظامی توانایی کمتری برای فرار، جابهجایی یا حفاظت از خود دارند. نبود امکانات مناسبسازیشده، پناهگاههای قابلدسترس و خدمات حمایتی، آنها را در معرض خطرات جانی بیشتری قرار میدهد. همچنین اضطراب، ترس مداوم و محرومیتهای اجتماعی میتواند منجر به افزایش مشکلات روانی از جمله PTSD، افسردگی و اضطراب شدید شود.
اختلال در ارائه خدمات حمایتی
جنگ زیرساختهای درمانی و خدمات اجتماعی را نابود میکند. افراد دارای معلولیت که اغلب برای ادامه زندگی به مراقبتهای پزشکی، توانبخشی، دارو یا وسایل کمکی (مانند ویلچر یا سمعک) نیاز دارند، در جریان جنگ ممکن است این وسایل را از دست بدهند یا نتوانند به خدمات درمانی دسترسی داشته باشند. همچنین، اولویتهای امدادی معمولاً بر نجات افراد بدون معلولیت متمرکز میشود و این گروه کمتر در برنامهریزیها مورد توجه قرار میگیرند.
بازسازی بدون مشارکت معلولین
در مراحل پس از جنگ، بازسازی جامعه، برنامهریزی شهری، طراحی فضاهای عمومی و تعریف سیاستهای جدید اغلب بدون در نظر گرفتن مشارکت فعال افراد دارای معلولیت انجام میشود. همین امر منجر به بازتولید نابرابری و تداوم طرد اجتماعی این افراد در دوران پس از جنگ میشود.
تجربه 12 روزه
جنگ 12 روزه تجربهای بود که بار دیگر نشان داد معلولین نیازمند توجه و حمایتهای خاصی در شرایط بحرانی هستند. موضوعی که باعث شده تا در این روزهای پرالتهاب، معاون اجتماعی سازمان بهزیستی کشور از اتخاذ تدابیر امنیتی برای مراکز نگهداری بهزیستی در شرایط بحران خبر دهد.
سید حسن موسوی چلک با اشاره به خدمات سازمان بهزیستی در شرایط بروز بحران میگوید: وقتی بحرانی ایجاد میشود بسته به نوع بحران، آثار، پیامدها، گستردگی و مخاطبانی که از بحران تاثیر میگیرند وظیفه دولتها این است که بتوانند پاسخگوی نیازها و مشکلات افراد مرتبط با بحران باشند. این بحرانها میتواند مانند کرونا، سیل، جنگ ۱۲ روزه یا اعتراضات فعلی باشد.
وی با ذکر اینکه اقدامات سازمان بهزیستی در این راستا مراکز دولتی، غیردولتی و بخشی از افرادی که تحت پوشش سازمان بهزیستی هستند، اما در خانهها حضور دارند را شامل میشود، میگوید: براساس تجارب قبلی و جنگ 12 روزه یکسری تمهیدات را برای تامین امنیت مراکز بهزیستی در سراسر کشور اتخاذ کردهایم و در این خصوص جلسات کمیته مدیریت بحران کشوری و استانی برگزار شد. همچنین از استانها، کارشناسان و مدیران بهزیستی درخواست کردیم تا این پروتکلها را مجدد بررسی کنند تا در صورت تشدید بحران و سختتر شدن شرایط یا وقوع جنگ احتمالی بتوانیم شرایط را مدیریت کنیم.
انجام هماهنگیهای سازمانی برای خدماترسانی
وی با ذکر اینکه هماهنگیها با استانها و مراکز برای ذخیرهسازی برخی اقلام ضروری مانند داروها و تجهیزات انجام شده است، میگوید: برخی مددجویان تحت پوشش در مراکز بهزیستی نگه داشته میشوند و برخی مجهولالهویه هستند و خانوادهای ندارند. لذا در صورت ادامه اعتراضات و تشدید بحران، در برخی شهرها مجبور به جابهجایی افراد و مراکز بهزیستی خواهیم بود. در همین راستا از استانها خواسته شده است پیشبینی مراکز معین هر مرکز را انجام دهند و ظرفیتهای خالی را شناسایی کنند.
موضوع بعدی که موسوی چلک به آن اشاره میکند؛ مسئله ارتباط مددکاران اجتماعی با افراد و خانوادههای تحت پوشش بهزیستی مانند زنان سرپرست خانوار و معلولانی است که در خانه حمایت میشوند. مددجویان تحت پوشش بهزیستی میتوانند از مراکزی که از سازمان بهزیستی مجوز دریافت کردهاند در ارتباط باشند و مشاوره دریافت کنند.
بحرانهای روحی بعد از اعتراضها
معاون اجتماعی سازمان بهزیستی همچنین در خصوص تبعات روانی و اجتماعی اعتراضات بر اقشار نیازمند جامعه نیز تصریح میکند: هر بحرانی که اتفاق میافتد اعم از طبیعی یا غیرطبیعی، عوارضی برای گروههای مختلف جامعه در پی خواهد داشت و این غیرطبیعی هم نیست و میزان شدت بحران بر میزان تاثیرپذیری و تاثیرگذاری افراد متفاوت است. احساس ناامنی، ترس، اضطراب و اعمال خشونت به شکلهای مختلف، برخی از پیامدهای اعتراضات بر روی افراد و گروههای خاصی است که بیماری زمینهای یا بیماری خاص دارند و بحرانها شرایط را برای این افراد سختتر میکند.
به گفته وی به همین دلیل یکی از جاهایی که افراد در کوتاهترین زمان ممکن میتوانند تماس بگیرند و راهنمایی شوند خطوط تلفنی 1480 صدای مشاور سازمان بهزیستی است و اگر نیاز به مداخله باشد، میتوانند با شماره 123 اورژانس اجتماعی تماس بگیرند. هر زمان افراد احساس کردند که نیاز به دریافت مشاوره دارند میتوانند با این خطوط تماس بگیرند و از راهنماییهای کارشناسان بهرهمند شوند. چون بحرانها میتوانند پیامدهای روانی و اجتماعی به دنبال داشته باشند و در برخی مواقع مردم به تنهایی نمیتوانند شرایط بحرانی را مدیریت کنند، افراد همچنین میتوانند به مراکزی که از سازمان بهزیستی مجوز دارند و یا کلینیکهای مددکاری اجتماعی مراجعه کنند، خدمات حضوری روانشناختی دریافت کنند.
تاثیر سامانههای صدای مشاور
موسوی چلک در تشریح خدمات رسانی این سامانه اظهار میکند: سامانه صدای مشاور با شماره تماس ۱۴۸۰ با متخصصان روانشناس در سراسر کشور به صورت تلفنی پاسخگوی سوالات مردم در شرایط بحران و استرس است و در مواقع لزوم آنها را به مراکز مراجعه حضوری نیز ارجاع میدهند. این خط تلفن در این روزها همراه مردم است تا آرامش را به آنها بازگرداند و مداخلات لازم را ارائه کند. خانوادهها در صورت ضرورت نیز میتوانند به سه هزار مرکز مشاوره تحت نظر سازمان بهزیستی در ۳۱ استان کشور مراجعه کنند.
معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی همچنین اشارهای هم به کارآیی شماره 123 میکند و میافزاید: در مواردی شرایطی وجود دارد که نیاز به مداخله و مراجعه حضوری است و اورژانس اجتماعی با شماره ۱۲۳ به صورت شبانهروزی خدمات میدهد که رایگان است و به اقتضای شرایط، مداخلات لازم در محیط و مراکز انجام میشود. در کنار اینها سه هزار مرکز مشاوره حضوری داریم که عموم مردم میتوانند در صورت نیاز با آنها تماس بگیرند همچنین خط ملی اعتیاد با شماره تلفن ۰۹۶۲۸ در حوزه اعتیاد خدمات تخصصی به صورت تلفنی به شهروندان ارائه میدهد.
تیم محب و مداخله در بحران
تیمهای «محب» گروههای آموزش دیدهای هستند که میتوانند به سانحه دیدگان در زمان بروز بحرانها مشاورههای روانی بدهند. موضوعی که موسوی چلک هم به آن اشاره میکند و میگوید: این تیم آموزشهای تخصصی از جمله مدیریت استرس و تقویت تابآوری، آشنایی با اصول و مدیریت بحران، کمکهای اولیه روانشناختی، مداخله درسوگ را آموزش دیده تا در حوادث و شرایط اضطراری ارائه خدمات کنند ارائه مشاوره و حمایتهای روانی و اجتماعی به شهروندان در زمان بحران و شرایط اضطراری، شناسایی افراد نیازمند حمایت و پیگیری وضعیت افراد پس از فروکش کردن بحران از خدمات تیمهای محب است.
به هر تقدیر همانطور که اشاره شد، تاثیر جنگ بر افراد دارای معلولیت چندلایه، پایدار و عمیق است. از آسیبهای جسمی و روانی گرفته تا حذف از برنامهریزی و حمایتهای انسانی، این گروه از جامعه به شدت تحت فشار قرار میگیرد. به همین دلیل ضروری است که دولتها، سازمانهای بینالمللی و نهادهای مدنی در تمامی مراحل جنگ، امداد و بازسازی، رویکردی جامع، انسانی و فراگیر نسبت به افراد دارای معلولیت اتخاذ کنند و بالاخره اینکه صلح و عدالت تنها در صورتی تحقق مییابد که هیچکس، بهویژه افراد دارای نیازهای خاص، فراموش نشود.
