تکالیف سریعتر، نمرات ضعیفتر؛ هوش مصنوعی چه بر سر یادگیری دانشآموزان میآورد؟
حضور هوش مصنوعی در کلاسهای درس رو به گسترش است، اما تأثیر آن بر یادگیری، بیش از آنکه به خود فناوری وابسته باشد، به نحوه استفاده دانشآموزان از آن بستگی دارد.
به گزارش هفت صبح با آغاز سال تحصیلی جدید، صدها میلیون دانشآموز مقاطع ابتدایی و متوسطه راهی مدارس میشوند. با این حال، ظهور هوش مصنوعی در حال دگرگون کردن فرآیند یادگیری دانشآموزان است.
در این میان، معلمان و دانشآموزان با پرسشی اساسی دستوپنجه نرم میکنند: وقتی یک چتبات هوش مصنوعی میتواند تکالیف را در چند ثانیه حل کند، انجام تکلیف چه معنا و فایدهای دارد؟
برخی کشورها با سرعت بالایی به سمت ادغام هوش مصنوعی حرکت کردهاند. چین سالانه حداقل هشت ساعت آموزش هوش مصنوعی را اجباری کرده و در منطقه خلیج فارس، کشورهایی مانند امارات متحده عربی، عربستان سعودی و قطر نیز گنجاندن هوش مصنوعی در برنامههای درسی را آغاز کردهاند.
چتباتهای هوش مصنوعی میتوانند یادگیری را سریعتر و آسانتر کنند. اما پرسش اصلی این است: وقتی دانشآموزان فناوری را کنار میگذارند، چه رخ میدهد؟ چقدر از این آموختهها واقعاً متعلق به ذهن خود دانشآموز است و چقدر از آن نزد ماشین باقی مانده است؟
انجام سریعتر تکالیف، افت نمرات امتحانی
برای بررسی این مسئله، دیوید استرومبرگ از دانشگاه استکهلم به همراه ویکتور لی و یانهوی وو از دانشگاه هنگکنگ، یکی از بزرگترین پژوهشها در این زمینه را انجام دادند. این تحقیق حدود ۲۷ هزار دانشآموز ۱۲ تا ۱۸ ساله را در چین طی یک دوره ۳۰ ماهه زیر نظر گرفت.
در این پژوهش، دادههای مربوط به تکالیف، آزمونهای ماهانه (بدون کتاب و ابزار کمکی) و آزمونهای ورودی سرنوشتساز در ۹ ماده درسی تحلیل شد.
نتایج، شکاف قابلتوجهی را میان «انجام تکلیف» و «یادگیری واقعی از آن» نشان داد:
-
پس از ورود ابزارهای هوش مصنوعی زاینده، نمرات تکالیف دانشآموزان ۱۸ درصد افزایش یافت.
-
زمان صرفشده برای هر تکلیف با کاهش حدود ۳۰ درصدی، از میانگین ۶۴ دقیقه به ۴۵ دقیقه رسید.
-
اما وقتی همین دانشآموزان در آزمونهای ماهانه بدون دسترسی به هوش مصنوعی شرکت کردند، نمرات آنها طی ۶ ماه ۲۰ درصد افت پیدا کرد. عملکرد آنها در آزمونهای ورودی سرنوشتساز نیز با کاهش روبهرو شد؛ اثری منفی که در بازههای زمانی طولانیتر آشکارتر میشود.
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز در گزارش «چشمانداز آموزش دیجیتال ۲۰۲۶» به نتیجه مشابهی دست یافت. این گزارش نشان داد در شرایطی که هوش مصنوعی زاینده نه برای آموزش ساختاریافته طراحی شده باشد و نه تحت نظارت به کار رود، واگذاری کارها به این مدلها شاید خروجی ظاهری را بهتر کند، اما هیچ دستاورد واقعی برای یادگیری در پی ندارد.
پژوهشگران این فرسایش تدریجیِ تلاش شناختی و سازنده ذهن را «تنبلی فراشناختی» (Metacognitive Laziness) نامیدهاند.
دانشآموزان چگونه از هوش مصنوعی برای درس خواندن استفاده میکنند؟
شواهد نشان میدهد چگونگی استفاده دانشآموزان از این ابزارها، اهمیتی بهمراتب بیشتر از صِرف استفاده کردن یا نکردن از آنها دارد.
نظرسنجی مؤسسه ایپسوس (Ipsos) برای بنیاد ودافون از ۷ هزار دانشآموز ۱۲ تا ۱۷ ساله در هفت کشور اروپایی درباره نحوه استفاده از هوش مصنوعی در ساعات غیردرسی و بدون نظارت معلم، نتایج زیر را نشان داد:
-
۵۶ درصد: دریافت اطلاعات (بیشترین کاربرد)
-
۴۵ درصد: توضیح اصطلاحات و مفاهیم پیچیده
-
۳۱ درصد: دریافت پاسخ و راهحل کامل تکالیف (برونسپاری کامل کار به هوش مصنوعی)
در سوی دیگر، درصد کمتری از دانشآموزان از این ابزارها در جهت تقویت یادگیری مستقل بهره میبردند:
-
۲۹ درصد برای هدایت مسیر یادگیری از محتوای تعاملی و انطباقی استفاده میکردند.
-
تنها ۲۰ درصد از هوش مصنوعی برای برنامهریزی شخصیسازیشده یادگیری و پیگیری روند پیشرفت خود بهره میگرفتند.
فراتر از تکالیف؛ تأثیر هوش مصنوعی بر زندگی دانشآموزی
برای محصلان، هوش مصنوعی از یک ابزار ساده برای تکالیف فراتر رفته و به بخشی از زیست دانشآموزی و دانشجویی تبدیل شده است؛ از دریافت کمکهای فوری تا حتی همصحبتی و گفتگو.
نظرسنجی سال ۲۰۲۶ مؤسسه HEPI/Kortext از ۱,۰۵۴ دانشجوی تماموقت در بریتانیا نشان داد که ۴۹ درصد معتقدند هوش مصنوعی تجربه تحصیلی آنها را بهبود بخشیده است. این افراد به صرفهجویی در زمان، فهم بهتر مطالب و پشتیبانی لحظهای و شخصیسازیشده اشاره کردهاند.
این ابزارها ابعاد دیگری از زندگی را نیز تحت تأثیر قرار دادهاند. در این نظرسنجی برای نخستین بار درباره حس تنهایی سؤال شد؛ ۵۹ درصد اعلام کردند هوش مصنوعی تغییری در حس تنهایی آنها ایجاد نکرده است. در میان باقی شرکتکنندگان نتایج تقریباً برابر بود: ۲۱ درصد احساس تنهایی کمتری میکردند و ۲۰ درصد از افزایش حس تنهایی خبر دادند.
