روزنامه هفت صبح، رضا هاشمی/ وکیل دادگستری| فیلمهایی با محوریت اجرای قانون، عدالت و فیلمهایی که قضات و وکلا برای اثبات گناهکار بودن یا بیگناهی یک فرد تلاش میکنند را اگر در زمره ژانر درامهای اجتماعی بنامیم فیلمهایی با داستانهای حقوقی و قضایی یا دادگاهی را میتوانیم در زیر ژانر درامهای اجتماعی دسته بندی کنیم .
این دسته از فیلمها همواره از پرطرفدارترین و مهمترین فیلمهای تاریخ سینما محسوب شده و کاراکترهای این فیلمها تا سالها در ذهن مخاطبین سینما باقی ماندهاند. برای مثال آلپاچینو در فیلم عدالت برای همه، جو پشی در فیلم پسرعمویم وینی، پل نیومن در فیلم حکم، دنزل واشنگتن در فیلم فیلادلفیا، میشل فایفر در فیلم من سام هستم و متیو مک کانهی در فیلم وکیل لینکلن سوار تنها بخشی از شخصیتهای بهیاد ماندنی در سینما هستند که در نقش وکیل مدافع خوش درخشیدند. از فیلمهای مهم در این حوزه نیز میتوان به کشتن مرغ مقلد، دوازده مرد خشمگین، دادگاه شیکاگو هفت، به نام پدر، کریمر علیه کریمر و… که تنها بخشی از فیلمهای درخشان و مهمی هستند که با موضوع اجرای عدالت و قانون ساخته شدند اشاره کرد.
اما سهم سینمای ایران از این موضوعات ناب چقدر است؟ وقتی صحبت از فیلمهایی با موضوع اجرای عدالت میشود کدام فیلم یا کدام شخصیت در نقش وکیلی برجسته یا قاضی توانمند در سینمای ایران در ابتدا به ذهن مخاطب متبادر میگردد؟ به بهانه اکران دو فیلم مجبوریم ساخته رضا درمیشیان و علفزار به کارگردانی کاظم دانشی مروری داشتیم بر فیلمهایی که در سینمای ایران و بالاخص در سالهای اخیر با محوریت موضوعات حقوقی ساخته شدهاند. فیلمهایی که هیچگاه نتوانستهاند حداقل رضایت جامعه حقوقی را به خود جلب کنند .
در این یادداشت سعی شده است آثار نمایشی و فیلمهای ساخته شده از دو منظر ۱- شخصیت پردازی ۲ - داستان یا قصه مورد بررسی قرار گیرد.بخش اول را که درباره شخصیت وکیلهای سینمای ایران است در این هفته مرور کرده و قسمت فیلمنامه را به هفته آینده موکول میکنیم.
بخش اول: شخصیت پردازی
در سینمای پس از انقلاب بازیگران متعددی در قامت یک وکیل و یا قاضی دادگستری نقش آفرینی کردهاند. برخی از این نقش آفرینیها در ذهن مخاطب چنان عمیق و پررنگ است که بعد از گذشت سالها همچنان خیلی از مخاطبین و تماشاگران آن بازیگر را با نقش وکیل یا قاضی یا بازپرس یا یک افسر پلیس به خاطر میآورند. ارائه یک تصویر باورپذیر از یک وکیل یا قاضی موجبات تحسین هم منتقدان فیلم و هم جامعه وکلا و قضات را برای این بازیگران در بر داشته است.
اما در نقطه مقابل نیز برخی از شخصیتپردازیها و ارائه تصویری (به ویژه) از وکلا حواشی بسیاری را به همراه داشته است و موجب صدور بیانیههای متعدد و اعتراض شدید از سوی کانونهای وکلا شده است. نقش آفرینی رامین ناصر نصیر در قهوه تلخ یا علی اوجی در سری اول در حاشیه، علی استادی در سریال ممنوعه و … تنها برخی از نقش آفرینی بازیگرانی بوده که به خاطر ارائه تصویری مضحک و کمدی و سخیف از وکیل موجبات اعتراض وکلا را در بر داشته است.
نقشهایی که در یاد ماندند
یک: عزتالله انتظامی (دبیری) -هامون
پررنگترین تصویر ارائه شده از یک وکیل دادگستری در دهه شصت بدون شک متعلق به عزتالله انتظامی در فیلم هامون ساخته داریوش مهرجویی است. وکیل بد اخلاق و بد عنق که دوست خانوادگی حمیدهامون بوده و وکالت او را در دعوای طلاق با مهشیدرا به عهده دارد. هرچند که از انتظامیدر فیلمهامون دفاع از موکل را به معنای اخص در دادگاه نمیبینیم اما شمایل خلق شده توسط او و نوع رفتار و گفتار انتظامیشباهت بسیار زیادی با نسل وکلای آن دوره دارد.
دو: فرامرز قریبیان (اصلان) - میخواهم زنده بمانم
یکی دیگر از شخصیتهای بسیار مهم در سینمای ایران در نقش وکیل فرامرز قریبیان در فیلم میخواهم زنده بمانم ساخته ایرج قادری است. قریبیان در این فیلم بهعنوان قهرمان، منجی فرنگیس ( با بازی فاطمه گودرزی) شده و مانع اعدام او میگردد. در فیلم میخواهم زنده بمانم نیز تصویری که از قریبیان بهعنوان یک وکیل نشان داده میشود بسیار دور از شخصیت واقعی یک وکیل در ایران است. ایرج قادری سالها بعد در سال ۸۵ نیز فیلمیبا عنوان محاکمه را ساخت که در آن فیلم خودش نقش یک قاضی بازنشسته و یک وکیل را ایفا کرد که نوع شخصیت قادری در آن فیلم بسیار یادآور شخصیت قریبیان در فیلم میخواهم زنده بمانم بود.
سه: خسرو شکیبایی و مهرانه مهین ترابی (رضا و عاطفه) - سریال خانه سبز
بدون شک سمبل وکیل در دهه هفتاد شمسی در تلویزیون ایران رضا صباحی با بازی خسرو شکیبایی و عاطفه صدر با بازی مهرانه مهین ترابی است. شخصیت پردازی شکیبایی بهعنوان وکیل در سریال خانه سبز چنان درخشان است که بسیاری از نوجوانان و جوانان آن دوره با الگو برداری از شخصیت رضا صباحی علاقهمند به شغل وکالت گردیدند. اما خانه سبز نیز مانند بسیاری از آثار ماقبل و بعد خود فضای فانتزی و غیر واقعی از محاکم قضایی به تصویر میکشد و جلسه دادگاه را مانند صحنه تئاتر به مخاطب نشان میدهد. تصویری که وکلا در محاکم قضایی هیچگاه تجربه مشاهده و برخورد با آن فضا را نداشتند.
چهار: رضا کیانیان ( پیروز شادمان - دکتر آراسته - احسان دانشور) سریال وکلای جوان - بوی کافور، عطر یاس - چتری برای دو نفر
در اواسط دهه ۷۰ شمسی شبکه دو سیما سریالی را بانام وکلای جوان روی آنتن میبرد. رضاکیانیان بهعنوان یکی از بازیگران اصلی سریال نقش وکیلی بهنام پیروز شادمان را بازی میکند. سریال با موفقیت نسبی روبهرو میشود.
کیانیان چند سال بعد در اولین فیلم پس از انقلاب بهمن فرمان آرا(بوی کافور عطر یاس) نقشی پر حاشیه از وکیلی فاسد بهنام دکتر آراسته را بازی میکند که شخصیت آراسته مورد اعتراض برخی از وکلا نیز در زمان اکران قرار میگیرد. یک سال بعد کیانیان نقش یک وکیل بهنام احسان دانشور را در فیلم چتری برای دونفر ساخته احمد امینی را بازی میکند. در هر دو فیلم بوی کافور، عطریاس و چتری برای دو نفر جنبه خصوصی زندگی این شخصیتها نشان داده میشود و کمتر تمرکز بر روی حرفه و شغل وکالت دارد.
پنج:ز - مجبوریم
در دو دهه اخیر بازیگران بسیاری در قالب شخصیتهای جدی و کمدی درنقش وکیل به ایفای نقش پرداختند. برای مثال امین حیایی در مجموعه سریال آقازاده، مهناز افشار و حامد کمیلی در دختر آدم پسر حوا، مریلا زارعی در هیس دخترها فریاد نمیزنند، مهران مدیری همیشه پای یک زن در میان است، فرهاد اصلانی من مادر هستم، لیلا حاتمیدوران عاشقی، مهراوه شریفی نیا و رضا عطاران در فصول مختلف مجموعه قلب یخی و … اما هیچ کدام از این نقشها، نقطه درخشانی در کارنامه هنری بازیگران وسبب خلق یک شخصیت به یاد ماندنی در سینمای ایران نبوده است.
اما شخصیت نگار جواهریان در آخرین ساخته رضا درمیشیان فارغ از کیفیت اثر ساخته شده و نواقص و ایرادات حقوقی بسیار نزدیک به شخصیت واقعی وکلا بوده. نگار جواهریان با شمایلی نزدیک به وکیل نسرین ستوده تمام سعی خود را برای خلق نقش یک وکیل مجرب ومتعهد به کار گرفته و به خوبی نیز از عهده پردازش این نقش بر آمده است. انتشار نسخه قاچاق فیلم مجبوریم و اکران ضعیف این فیلم در سینما سبب شد بازی خوب نگار جواهریان در این فیلم آنطور که باید و شاید دیده نشود.
شش: بابک کریمی (بازپرس ) - جدایی نادر از سیمین
سینمای ایران در قبل و پس از انقلاب از ارائه یک تصویر نزدیک به واقعیت از قاضی ناتوان بوده. نوع لحن، گفتار و رفتار قضات در آثار سینمایی یا غلو شده و نمایشی بوده یا آنقدر تصنعی بوده که پذیرش آن به ویژه برای جامعه وکلا یا قضات باور پذیر نبوده است. شخصیت بابک کریمیدر نقش بازپرس و نوع لحن و رفتار وی در فیلم جدایی نادر از سیمین نزدیکترین تجربه سینمای ایران به خلق یک مقام قضایی تا آن سال بوده است.
هفت: فرهاد اصلانی (بازپرس) - متری شیش و نیم
پس از بابک کریمیدر فیلم جدایی نادر از سیمین نقش فرهاد اصلانی در متری شیش و نیم جزو نقشهای ماندگار در سینمای ایران بوده و تصویر درستی از یک بازپرس را به مخاطب نشان میدهد. هرچند درخصوص وقایع و اتفاقاتی که در جلسات بازپرسی رخ میدهد ( سکانس مواجهه ناصر خاکزاد و صمد و افترای خاکزاد دایر بر مخفی نمودن بستههای مواد مخدر توسط صمد و عکسالعمل بازپرس در آن صحنه ) نقدهای بسیاری به لحاظ حقوقی وارد است اما فرهاد اصلانی بدون شک یکی از شخصیتهای ماندگار را در نقش یک بازپرس خلق کرده است.
هشت: علیرضا ثانیفر (قاضی) - قصیده گاو سفید
فیلم قصیده گاو سفید به کارگردانی بهتاش صناعیها و مریم مقدم هیچگاه رنگ اکران عمومی را ندید. این فیلم یکی از مهمترین فیلمهای سینمای ایران محوریت اجرای قانون و عدالت است. علیرضا ثانیفر در نقش رضا بهعنوان یکی از قضات دادگاه کیفری استان به دلیل اشتباه در تایید و صدور حکم اعدام همسر مینا با بازی مریم مقدم سعی در جبران اشتباه خود دارد.
برخلاف شخصیت بابک کریمی و فرهاد اصلانی که مخاطب آنها را در موقعیت شغلیشان میبیند قصه قصیده گاو سفید روایت زندگی رضا بهعنوان قاضی و مینا بعد از جلسات دادگاه است و فیلم بیش از آنکه عملکرد رضا را بهعنوان قاضی به مخاطب نشان بدهد زندگی شخصی او و اوضاع و احوال زندگی یک قاضی را پس از صدور حکم دادگاه به تصویر میکشد. لذا امکان نقدحقوقی عملکرد شخصیت رضا بهعنوان یک قاضی امکانپذیر نیست.
۹ : پژمان جمشیدی (بازپرس) - علفزار
پژمان جمشیدی در یکی از آخرین نقش آفرینیهای خود نقش بازپرسی در دادسرا را بازی میکند و برای بازی در این نقش نیز نامزد دریافت جایزه سیمرغ جشنواره فجر میگردد. در ادامه خواهیم گفت چرا نقش جمشیدی قربانی فیلمنامه ضعیف و پر از اشکال حقوقی فیلم شد.
