روزنامه هفت صبح، گروه بازار | چکهای بنفش رنگ جدید که جای دستهچکهای قدیمی زشت و زمخت را گرفتهاند، برخلاف ریخت و ظاهر شیکشان اصلا اهل تساهل و تسامح نیستند. قانون جدید چک که پشت این برگهها ایستاده و صحت و امنیت نقل و انتقال آنها را تضمین میکند، کاملا خشک و مقرراتی است. اگر موقع صدور چک، پایتان را کج بگذارید، رسما یک مشت کوماندو را از در و دیوار سراغتان میفرستد. مسدود شدن موجودی حساب بانکی در همان بانک، قطع دسترسی به موجودی حساب در سایر بانکها و اطلاعرسانی به شعبات تمام بانکها در سراسر کشور از جمله اقدامات تنبیهی است که انتظارتان را میکشد.
کاملا خشن و قاطع اما هرچقدر در این سمت ماجرا شاهد سختگیری هستیم، در آن سو شاهد تصویری مهربان و لطیف هستیم. قانون جدید چک همهکار میکند تا کسی که قصد دارد کالا یا خدماتی را تنها در قبال پذیرش یک برگه کاغذ بفروشد را زیر پر و بال خود بگیرد. کاهش آمار مربوط به چکهای برگشتی که در یکی دو سال اخیر محسوس و غیرقابل انکار هستند، بازگشت به اعتماد به مبادلات غیرنقدی و تکیه بر چک را تایید میکنند. پس اگر هنوز تردیدی توی دلتان باقی مانده، زیر لب به شیطان لعنت بفرستید و با خواندن نوشته زیر آمادگی خود را بالا ببرید. فرقی نمیکند پذیرنده چک باشید یا صادرکننده آن. چون این نوشته در تمام موقعیتهای قابل پیشبینی کاربرد خواهد داشت.
اگر از کسی چک بیمحل گرفتید
روشهای زیادی برای استعلام صلاحیت صادرکننده چکهای بانکی پیشبینی شده است. حتی قانون بهشما اجازه داده با یک استعلام ساده متوجه شوید طرف چقدر خوشحساب است و آیا تا بهحال چک برگشتی دست کسی داده یا نه. با این حال اگر اوضاع بهخوبی پیش نرود همچنان قانون کنار شماست.
موقعیت اول | وقتی موجودی حساب از رقم چک کمتر است
در این صورت به تقاضای دارنده چک، بانک مکلف است مبلغ موجودی در حساب را به دارنده چک بپردازد و دارنده با قید مبلغ دریافتشده پشت چک، آن را به بانک تسلیم کند. بانک مکلف است، بنا به درخواست دارنده چک برای باقی مانده چک گواهینامه عدم پرداخت صادر کند. برای مثال اگر شخصی چکی به مبلغ ۱۰۰ میلیون تومان کشیده باشد و موجودی حساب جاری ایشان ۷۰ میلیون تومان باشد، بانک به تقاضای دارنده چک مکلف است، مبلغ ۷۰ میلیون تومان را برداشت کرده و به ذینفع پرداخت کند. برای باقی ۳۰ میلیون تومان نیز گواهینامه عدم پرداخت صادر کند.
موقعیت دوم | امکان تامین کسری از باقی حسابها
در صورت کسری موجودی حساب جاری صادرکننده چک نزد بانک، مبلغ موردنظر از سایر حسابهای شخص در همان بانک به ترتیب اولویت از حساب قرضالحسنه پسانداز، حساب سرمایهگذاری کوتاهمدت و حسابسرمایهگذاری بلندمدت برداشت شده و به ذینفع چک پرداخت میشود. برای مثال اگر شخصی چکی به مبلغ ۱۰۰ میلیون تومان کشیده باشد و موجودی حساب جاری ایشان، ۲۰ میلیون تومان باشد و در سایر حسابهای خود (قرضالحسنه پسانداز، حساب سرمایهگذاری کوتاهمدت و حسابسرمایهگذاری بلندمدت) در همان بانک A نیز مبلغ ۵۰ میلیون تومان داشته باشد، بانک مکلف است علاوه بر برداشت موجودی ۲۰ میلیون تومان در حساب جاری، ۵۰ میلیون تومان موجود در سایر حسابهای شخص را نیز برداشت کرده و به ذینفع چک تحویل دهد. برای باقی ۳۰ میلیون تومان نیز گواهینامه عدم پرداخت صادر کند.
موقعیت سوم | امکان برداشت از حسابهای فرد در سایر بانکها
دارندگان چک میتوانند براساس ماده ۵ قانون اصلاح قانون صدور چک، در صورتی که موجودی حساب صادرکننده چک نزد بانک کمتر از مبلغ چک باشد، درخواست کند که مبلغ از موجودی باقی حسابهای شخص صادرکننده پراخت شود. متصدی بانک موظف به انجام این کار است. اگر سایر حسابهای فرد در همان بانک موجود داشته باشند، کار راحتتر است اما برداشت پول تا سقف موجودی از بقیه حسابها نزد دیگر بانکها نیز پیشبینی شده است که روش آن کمی سختتر است.
طبق دستورالعمل حساب جاری، از جمله مواردی که باید در قرارداد حساب جاری درج شود، اطلاعرسانی به مشتری درباره تکلیف بانک به پرداخت وجه چک از محل موجودی قابل برداشت سایر حسابهاست. بهاین معنی که همه توافق کردهایم و امضا دادهایم که در صورت کافی نبودن موجودی حساب، بانک و مراجع قضایی اجازه دارند باقی مانده مبلغ را از سایر حسابهای بانکی برداشت کرده و به شخص بدهند که ما به او چک بدون محل تحویل دادهایم. در صورت تایید نکردن این بند توسط مشتری، اصلا قرارداد حساب جاری در بانکها منعقد نمیشود.
موقعیت چهارم | امکان دریافت پول پس از مسدودی مبلغ کسری چک
اگر بهعنوان دارنده چک متوجه شوید که موجودی حساب صادرکننده کافی نیست و کار به مسدودسازی موجودی سایر حسابها در بانکهای دیگر کشید، امکان دریافت پول بدون طی کردن فرآیند قضایی و حکم دادگاه را ندارید. دارنده چک برگشتی در این موقعیت باید با در دست داشتن گواهی عدم پرداخت به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی قوه قضائیه مراجعه و صدور اجراییه از دادگاه را درخواست کند.
اگر به کسی چک بیمحل تحویل دادهاید
تمام چکها، چک بیمحل نیستند که توسط یک شیاد امضا شده باشند؛ گاهی بهخاطر یک بدبیاری یا اشتباه محاسباتی چک شما برگشت میخورد. در این موارد قانون شما را تنها نمیگذارد. از همان اول ۲۴ ساعت زمان تعیین کرده تا اشتباه را جبران کنید. برای باقی مراحل هم موقعیتهایی پیشبینی شده است.
موقعیت اول | محرومیتها و محدودیتها در صورت برگشت خوردن چک
در قانون جدید چک، بعد از ثبت غیرقابل پرداخت بودن یا کسری مبلغ چک در سامانه یکپارچه بانک مرکزی، این سامانه مراتب را به صورت برخط به تمام بانکها و مؤسسات اعتباری اطلاع میدهد. پس از گذشت ۲۴ ساعت، تمام بانکها و مؤسسات اعتباری حسب مورد مکلف هستند تا زمانی که از چک برگشتی رفع سوء اثر نشده است، محدودیتهایی را نسبت به صاحب حساب و امضاکننده چک برگشتی اعمال کنند.
عدم امکان افتتاح هرگونه حساب و صدور کارت بانکی جدید، حتی صدور المثنی/ تمدید تاریخ اعتبار کارت/ کارت اعتباری و تسهیلات خرد، مسدود شدن وجوه تمام حسابها و کارتهای بانکی و هر مبلغ متعلق به صادرکننده که تحت هر عنوان نزد بانکها یا مؤسسات اعتباری موجود است به میزان کسری مبلغ چک، عدم پرداخت هرگونه تسهیلات بانکی یا صدور ضمانتنامههای ارزی یا ریالی و خودداری از گشایش اعتبار اسنادی ارزی یا ریالی بخشی از این محدودیتها بهشمار میروند. تمامی محدودیتهای فوق برای صاحب حساب و امضاکننده چک برگشتی در نظر گرفته میشود.
موقعیت دوم | تکلیف مسدود شدن حسابها
طبق قانون حساب بانکی افراد مسدود نمیشود اما بهاندازه رقم چک صادر شده که برگشت خورده است، مبالغ موجود در حسابهای صادرکننده چک برگشتی (یا اندازه مبلغ کسری چک) مسدود میشود. متصدی بانک برای این کار دستورالعملی دارد و طبق اولویت عمل میکند. اولویت مسدود شدن وجوه حسابها با بانکها و موسسات اعتباری خواهد بود که مجموع موجودی حسابهای سپرده متناظر (ریالی یا ارزی) صادرکننده چک نزد آنها بالاترین رقم باشد. همچنین در خصوص نحوه انتخاب حسابهای صادرکننده چک، اولویت به ترتیب با حسابهای سپرده سرمایهگذاری کوتاهمدت، سپرده سرمایهگذاری بلندمدت، سپرده قرضالحسنه پسانداز و سپرده قرضالحسنه جاری صادرکننده چک است.
موقعیت سوم | مهلت مسدود وجه پس از برگشت خوردن چک
در حال حاضر ۲۴ ساعت پس از ثبت غیرقابل پرداخت بودن یا کسری مبلغ چک در سامانه یکپارچه بانک مرکزی، وجوه حسابهای افراد به میزان مبلغ کسری چک مسدود میشود. در واقع مهلت ۲۴ ساعته توسط قانونگذار برای تامین موجودی حساب چک قبل از اعمال اقدامات تنبیهی در نظر گرفته شده است.
موقعیت چهارم | امکان برداشت از حساب، پس از مسدود شدن وجه کسری
در واقع مبالغ موجود در حسابهای افراد صادرکننده چک برگشتی به میزان مبلغ کسری چک مسدود میشود. برای مثال اگر چک شخصی به مبلغ ۱۰۰ میلیون تومان در بانک A برگشت بخورد، مبالغ موجود در حسابهای وی در سایر بانکها مجموعا به مبلغ ۱۰۰ میلیون تومان مسدود میشود. در این صورت مازاد موجودی حساب فرد قابل برداشت است و شخص میتواند از آن مبلغ استفاده کند.
موقعیت پنجم | موارد استثنا از محرومیت چک برگشتی
در مواردی که یکی از دلایل برگشت چک شامل ماده ۱۴ قانون اصلاح قانون صدور چک باشد، بانک محرومیتها را اعمال نمیکند. چکهای مشمول ماده ۱۴ چکهایی هستند که صادرکننده چک یا ذینفع یا قائم مقام قانونی آنها با تصریح به این که چک مفقود یا سرقت یا جعل شده و یا از طریق کلاهبرداری یا خیانت در امانت یا جرائم دیگری تحصیل گردیده میتواند کتباً دستور عدم پرداخت وجه چک را به بانک بدهد. بانک پس از احراز هویت دستور دهنده از پرداخت وجه آن خودداری خواهد کرد و در صورت ارائه چک بانک گواهی عدم پرداخت را با ذکر علت اعلام شده صادر و تسلیم مینماید.
موقعیت ششم | روش رفع مسدودی پس از حل مسئله
رفع مسدودی وجوه حساب شخص منوط به رفع سوءاثر از سوابق چکهای برگشتی است. بر اساس قانون صدور چک و قانون اصلاح قانون صدور چک مصوب سال ۱۳۹۷ و بخشنامههای صادره بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، رفع سوءاثر از چکهای برگشتی اشخاص شش مرحله دارد.
اول واریز کسری مبلغ چک به حساب جاری نزد بانک عهده و ارائه درخواست مسدودی به مدت یکسال. دوم ارائه لاشه چک برگشتی توسط مشتری. او باید لاشه چک برگشتی را به بانک ارائه و بانک در قبال آن به وی رسید تحویل دهد. سوم ارائه رضایتنامه محضری دارنده (ذینفع) چک به بانک. چهارم ارائه نامه رسمی از مرجع قضایی یا ثبتی ذیصلاح مبنی بر اتمام عملیات اجرایی در خصوص چک. پنجم ارائه حکم قضایی مبنی بر برائت صاحب حساب در خصوص چک و ششم سپری شدن مدت سه سال از تاریخ صدور گواهینامه عدم پرداخت مشروط به عدم طرح دعوای حقوقی یا کیفری در خصوص چک توسط دارنده.
موقعیت هفتم | نحوه اطلاعرسانی درباره چک برگشتی
پس از برگشت چک و مسدودسازی حساب مراتب در اینترنت بانک، موبایلبانک و… به اطلاع صادرکننده چک میرسد. همچنین پیامکی حاوی اطلاعات مسدودسازی وجوه حساب ناشی از برگشت چک برای صادرکننده توسط بانک مربوطه ارسال میشود. پس از رفع سواثر از چک برگشتی و انجام فرایند رفع مسدودی، مراتب در اینترنتبانک و موبایلبانک به اطلاع فرد خواهد رسید. همچنین پیامک اطلاعرسانی توسط بانک مربوطه درخصوص رفع مسدودی نیز به انضمام اطلاعات لازم (حاوی مبلغ، حساب و بانک مربوطه) برای فرد ارسال میشود.
موقعیت هشتم | امکان استعلام از مبالغ مسدود شده
صادرکنندگان و ذینفعان چک برگشتی میتوانند با مراجعه به سایت بانک مرکزی به نشانی www.cbi.ir، در قسمت پانوشت وب سایت از بخش «استعلام مبالغ مسدود شده حسابها بابت چک برگشتی» از مبالغ مذکور آگاهی پیدا کنند. صادرکنندگان و ذینفعان چک برگشتی پس از مراجعه به این صفحه و با وارد کردن اقلام اطلاعاتی شامل کدملی یا شماره تلفن همراه صاحب حساب/ امضاکننده/ ذینفع، میتوانند از دو شیوه «اطلاعات چک» و «کد رهگیری چک برگشتی» نسبت به استعلام مبالغ مسدود شده حسابها بابت چک برگشتی اقدام کنند. در این صفحه اطلاعاتی شامل شناسه حکم، شماره شبا حساب، مبلغ مسدودشده، تاریخهای مسدودی و رفع مسدودی و وضعیت فعلی حساب ارائه میشود. وضعیتهای حساب شامل مسدودشده (وجه مربوطه غیرقابل برداشت است)، رفع مسدودشده (وجه مربوطه قابل برداشت توسط صاحب حساب است. یا در حال انجام عملیات (در حال پیگیری رفع مسدودی توسط بانک مربوطه) است.
