در تازهترین تحول، «ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی» به ریاست محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، تشکیل شده است. این ستاد با هدف برنامهریزی برای رفع انسداد اینترنتی و با ضربالاجل حداکثر تا اواسط خرداد ۱۴۰۵، از ظرفیت متخصصان ارتباطات، نخبگان و تشکلهای مدنی برای تدوین نقشه راه اتصال مجدد اینترنت بینالمللی بهره خواهد برد. وظایف کلیدی این ستاد شامل تدوین نقشه راه جامع تحول در حکمرانی فضای مجازی، بازآرایی ساختارهای تصمیمسازی و استقرار نظام نظارت راهبردی است.
تلاش دولت برای گفتگو و رفع اختلافات
الیاس حضرتی، رئیس شورای اطلاعرسانی دولت، ضمن تأکید بر سیاست دولت مبنی بر گشایش اینترنت بینالملل، به وجود اختلافنظر میان مسئولان اشاره کرد. او بیان داشت که مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، به دنبال حل مسئله از طریق گفتگو است و تلاش میکند تا اختلافات را به درگیری تبدیل نکند. حضرتی همچنین خاطرنشان کرد که ترکیب شورای عالی فضای مجازی و دیدگاههای متفاوت برخی اعضا، مانعی در برابر رفع فیلترینگ بوده است، اما پزشکیان با استدلالهایی مبنی بر ناکارآمدی فیلترینگ و استفاده گسترده مردم از فیلترشکنها، بر لزوم رفع محدودیتها تأکید کرده است.
تأثیر تحولات منطقهای بر قطعی اینترنت
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، زمان دقیق وصل شدن اینترنت بینالملل را به دور شدن «سایه جنگ» از منطقه منوط دانست و اعلام کرد که وضعیت اینترنت به تدریج به حالت عادی بازخواهد گشت. وی توضیح داد که محدودیتهای فعلی مطابق با مصوبات شورای عالی امنیت ملی است و هرگونه تغییری در این وضعیت نیازمند تصمیمگیری در بالاترین سطوح است. این اظهارات نشاندهنده پیوند مستقیم محدودیتهای اینترنت با ارزیابیهای امنیتی و شرایط ژئوپلیتیک منطقه است.
نقش رئیسجمهور در تعیین تکلیف اتصال اینترنت
کامران غضنفری، نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی، تأکید کرد که تعیین تکلیف وضعیت اینترنت با نظر شورای عالی امنیت ملی صورت میگیرد که ریاست آن بر عهده رئیسجمهور است. بنابراین، هرگونه پرسشی در این زمینه باید مستقیماً از مسعود پزشکیان مطرح شود.
جنگ دوازده روزه و توقف روند رفع فیلتر
الیاس حضرتی به تأثیر جنگ دوازده روزه بر روند رفع فیلتر اشاره کرد و گفت که تلاشهای اولیه دولت برای رفع فیلتر برخی سکوها مانند واتساپ و گوگلپلی، با وقوع جنگ و قطع کامل اینترنت، متوقف شد. او افزود که در شرایط بحرانی و امنیتی، اعمال محدودیتهای مقطعی بر اینترنت در بسیاری از کشورها رایج است، اما این محدودیتها باید کوتاهمدت باشند و پس از عادی شدن شرایط، دسترسیها مجدداً برقرار شوند.
اینترنت بینالملل؛ گشایش در راه است؟
در حالی که محدودیتها بر اینترنت بینالملل ادامه دارد، مقامات دولتی بر عزم خود برای بازگشت دسترسی آزاد و رفع فیلترینگ تأکید میکنند. این اقدامات در حالی صورت میگیرد که بخش قابل توجهی از جامعه و کسبوکارهای دیجیتال از این محدودیتها آسیب دیدهاند.
نگاهی به ضرورت اتصال اینترنت و رفع محدودیتها
حجتالاسلام اسماعیل سیاوشی، دبیر کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی، دسترسی عادلانه به اینترنت را حق همگان دانست، اما بر لزوم سازوکاری برای جلوگیری از سوءاستفاده تأکید کرد. همچنین، سید ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، برداشت جایگزینی شبکه ملی اطلاعات با اینترنت بینالملل را نادرست خواند و اطمینان داد که نگاه تصمیمگیران ارشد کشور، بازگشت اینترنت به حالت عادی است. او بیان داشت که محدودیتهای فعلی، بنا به صلاحدید مراجع ذیربط و با توجه به شرایط جنگی اعمال شده است.
سیاست قطعی دولت: گشایش و رفع فیلترینگ
الیاس حضرتی، رئیس شورای اطلاعرسانی دولت، با تأکید بر اینکه فیلترینگ گسترده امنیت سایبری را به خطر انداخته است، از پیگیریهای مستمر برای رفع محدودیت اینترنت بینالملل خبر داد. وی این تلاشها را در هفتههای آینده به ثمر خواهد نشست. حضرتی در گردهمایی «راویان ایران» اظهار داشت که نمیتوان از روابط عمومی نوین و سواد دیجیتال سخن گفت اما دسترسی به اینترنت بینالملل را نادیده گرفت. او محدودیتهای اعمال شده در شرایط جنگی را موقتی دانست و تأکید کرد که انسداد طولانی مدت اینترنت نباید به رویهای دائمی تبدیل شود.
آسیبهای اقتصادی و روانی ناشی از فیلترینگ
رئیس شورای اطلاعرسانی دولت به فشارهای اقتصادی و فرسایش روانی وارد بر مردم و آسیبهای وارده به کسبوکارهای دیجیتال به دلیل محدودیت اینترنت اشاره کرد. او مجدداً بر سیاست قطعی و بدون عقبنشینی دولت مبنی بر گشایش اینترنت بینالملل و رفع فیلترینگ تأکید کرد و یادآور شد که رواج فیلترشکنها به دلیل فیلترینگ گسترده، امنیت سایبری را به مخاطره انداخته است.
تلاشهای رئیسجمهور و موانع پیش رو
حضرتی در ادامه به تلاشهای رئیسجمهور با رویکرد گفتوگو محور برای گشایشهای اولیه اشاره کرد، اما بیان داشت که اختلاف نظرها و تلاطمهای ناشی از جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، روند این موضوع را به تأخیر انداخت. وی افزود که پیگیریهای جدی با دکتر عارف در حال انجام است و تاکنون سه جلسه در این زمینه برگزار شده که انتظار میرود در هفتههای آینده به نتیجه برسد.
اینترنت پرو؛ دسترسی محدود و آینده نامشخص
در حالی که طرح اینترنت پرو برای بیش از یک میلیون نفر فعال شده است، مقامات همچنان بر لزوم محدودیت دسترسی به اینترنت جهانی به دلایل امنیتی تأکید دارند. این وضعیت در حالی ادامه دارد که برخی رسانهها از احتمال رفع انسداد اینترنت در هفته جاری خبر میدهند.
اینترنت جهانی؛ ضرورتهای امنیتی و نیازهای کاربران
سید علی یزدیخواه، نایبرئیس کمیسیون فرهنگی مجلس، دلیل اصلی قطع اینترنت جهانی را مسائل امنیتی و حفظ جان افراد دانست و اعلام کرد که دسترسی به اینترنت جهانی برای اقشاری که نیازهای ضروری دارند، از جمله شرکتهای صادرات و واردات، مؤسسات علمی و پژوهشی، و فعالان حوزه مالی، فراهم شده است. وی افزود که بیش از ۹۰ درصد نیازهای عمومی در حال حاضر برآورده میشود و در صورت وجود مشکل برای اقشار خاص، امکان پیگیری و رفع آن وجود دارد.
یزدیخواه همچنین به وجود افرادی که «خط سفید» (احتمالاً دسترسی خاص) دارند اشاره کرد و بیان داشت که با متخلفان و فروشندگان فیلترشکن برخورد خواهد شد تا از سوءاستفاده جلوگیری شود. وی در پاسخ به این پرسش که آیا دسترسی همگانی به اینترنت جهانی منتفی شده است، گفت که مصوبات نهادهای بالادستی فعلاً نیازی به باز کردن دسترسی عمومی نمیبینند، زیرا خطرات امنیتی کشور را تهدید میکند. با این حال، او تأکید کرد که اینترنت پرو ارزانتر و قابل دسترستر است و نیازهای مشاغل حساس که نیازمند ارتباطات خارجی هستند، تا کنون برآورده شده است.
امید به رفع انسداد؛ جدال با «مافیای فیلترینگ»
روزنامه اعتماد در گزارشی با عنوان «جدال با مافیای فیلترینگ»، احتمال تصویب رفع انسداد اینترنت در هفته جاری را مطرح کرده است. این گزارش به تشکیل «ستاد ساماندهی و راهبری فضای مجازی» به ریاست محمدرضا عارف اشاره دارد و آن را نهادی قانونی میداند که با هدف رفع چالشهای مربوط به انسداد اینترنت فعالیت میکند. حضور اساتید دانشگاهی برجسته در این ستاد، گامی در جهت بهرهگیری از تخصص در این حوزه تلقی میشود.
این روزنامه تأکید کرده است که «مافیای فیلترینگ» که از فروش فیلترشکنها سودهای کلان کسب میکند، سد اصلی در برابر رفع فیلترینگ است. این گروه با نفوذ در لایههای رسانهای و تبلیغاتی، مانع بازگشت اینترنت آزاد شده و هر ساختاری را که منافع آنها را تهدید کند، هدف قرار میدهند. تداوم قطع اینترنت طی سالهای اخیر، به یک "کاسبی پرسود" برای این طیف تبدیل شده است.
امید به بازگشت اینترنت بینالملل؛ نیمه خرداد، فصل گشایش؟
گزارشهای اخیر حاکی از آن است که امیدها برای بازگشت کامل اینترنت بینالملل در نیمه دوم خرداد ماه ۱۴۰۵ افزایش یافته است. مقامات و رسانهها بر لزوم حمایت مدنی و رسانهای از دولت برای مقابله با جریاناتی که مانع این امر میشوند، تأکید دارند.
چشمانداز بازگشت اینترنت: از امروز تا نیمه خرداد
نشانههای روشنی از اراده جدی در سطوح بالای حاکمیت برای بازگرداندن اینترنت بینالملل به وضعیت عادی دیده میشود. تشکیل ستاد ویژه به ریاست محمدرضا عارف و دستور رئیسجمهور برای پایان دادن به محدودیتها، همراه با بازگشایی تدریجی برخی سرویسهای جهانی، نویدبخش بازگشت اینترنت آزاد است. هرچند زمان دقیقی برای وصل شدن کامل اینترنت اعلام نشده، اما وعده مسئولان مبنی بر رفع انسداد تا اواسط خرداد ماه، امیدها را زنده کرده است.
لزوم مطالبهگری مدنی و حمایت از دولت
با استناد به مقامات آگاه، نیمه تا پایان خرداد ماه را زمان احتمالی رفع انسداد اعلام کرده و معتقد است که اجرایی شدن این تصمیم در جلسات رسمی ستاد، بسیار محتمل است. این روزنامه اینترنت را «زیرساختی حیاتی همتراز با آب، برق و گاز» دانسته و تأکید کرده است که موفقیت ستاد ساماندهی فضای مجازی، تنها به تصمیمات دولتی وابسته نیست، بلکه نیازمند «مطالبهگری مدنی هوشمندانه» و حمایت مردم و رسانهها از دولت برای مقابله با فشارهای اقلیت سودجو است.
قطع دائمی اینترنت در ایران / تجهیزات قطع دائمی اینترنت خریداری شد!
«محمد سرافراز»، رییس پیشین سازمان صداوسیما و عضو کنونی شورای عالی فضای مجازی، در ابتدا با اشاره به ناکارآمدی شورای عالی فضای مجازی و تشریح مدل حکمرانی شورایی در کشور میگوید: «ساختار شورای عالی فضای مجازی ایراد دارد. به عبارت دیگر، این شورا تا امروز ناکارآمد بوده و نتوانسته به اهدافی که مد نظرش بود برسد. اما پاسخ به این ساختار ناکارآمد، تشکیل یک ساختار ناکارآمد دیگر نیست، چون مشکل را حل نخواهد کرد.
بر اساس تحقیقاتی که انجام شده، ما در کشور بیش از ۱۰۰ شورای عالی داریم. سه مدل شورای عالی داریم: درون بخشی، درون دولتی و درون حکومتی. شوراهای عالی درون بخشی، داخل دستگاهها برای اعتبار بخشیدن تشکیل شدهاند. شوراهای عالی درون دولتی، بین ارگانهای دولتی ایجاد شدهاند که از دستگاههای حکومتی نیز در آن حضور دارند. مثل شورای عالی اقتصاد که متولیانش رییس جمهوری یا وزیران هستند، اما از بخشهای دیگر نیز در آن حضور دارند. شوراهای عالی درون حکومتی با حضور سران سه قوا و در سطوح عالی حاکمیتی ایجاد شدهاند. مثل شورای عالی فضای مجازی، شورای عالی امنیت ملی و شورای عالی انقلاب فرهنگی».
حکمرانی شورایی، مدل شکستخورده
سرافراز در ادامه میگوید: «مدل حکمرانی شورایی، در مجموع ما را به اهداف نرسانده است. شورای عالی فضای مجازی نیز در همین مجموعه نتوانسته به اهدافش برسد. حکمی که رهبری پیشین، ۱۵ سال پیش برای تشکیل این شورا صادر کردهاند به شرح زیر است: گسترش فزاینده فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی به ویژه شبکه جهانی اینترنت و آثار چشمگیر آن در ابعاد زندگی فردی و اجتماعی و لزوم سرمایهگذاری وسیع و هدفمند در جهت بهرهگیری حداکثری از فرصتهای ناشی از آن در جهت پیشرفت همهجانبه کشور و ارائه خدمات گسترده و مفید به اقشار گوناگون مردم و همچنین ضرورت برنامهریزی و هماهنگی مستمر به منظور صیانت از آسیبهای ناشی از آن اقتضا میکند که نقطه کانونی متمرکزی برای سیاستگذاری، تصمیمگیری و هماهنگی در فضای مجازی کشور به وجود آید»؛ و به این دلیل، شورای عالی فضای مجازی تشکیل شد.
هدف عمده تشکیل این شورا این بود که از ظرفیتهای اینترنت استفاده شود و البته فکری به حال آسیبهایش نیز بشود. اما [این هدف محقق نشده و]امروز در کشور سه گروه و سه دیدگاه نسبت به اینترنت وجود دارد.»
گروه اول: وصل لازم نیست، قطع کنید!
این عضو شورای عالی فضای مجازی ضمن بیان اینکه گروه اول باور دارد که اینترنت باید به طور دائم برای عموم مردم قطع شود، میگوید: «به عقیدهی این گروه، نیاز مردم به اینترنت باید از طریق سکوهای داخلی تامین شود و اینترنت جهانی در اختیار گروهی خاص، محدود و کنترلشده باشد».
او در ادامه میگوید: «تجهیزات لازم برای فراهم کردن این شرایط از چین خریداری و وارد شده است. در چین اینترنت جهانی برای عموم مردم قطع شده و به طور محدود در اختیار عدهای خاص قرار داده شده است. در آن کشور، برای اینکه روایت حکومت بر کشور حاکم باشد، ساز و کاری به نام «سیستم نیکان» برای اینترنت ایجاد کردهاند. این سیستم، خبرهای بینالمللی و اتفاقات جهانی را دریافت میکند، پالایش میکند و در اختیار حزب کمونیست میگذارد. وزارت ارتباطات چین این سیستم را ایجاد کرده است. مقامات حزب کمونیست نیز برای حفظ روایت رسمی حکومت چین، از این طریق اخبار را کسب میکنند».
سرافراز در ادامه میگوید: «دولت چین روی دادهها و سایتهای خارجی کنترل شدیدی دارد. مردم نیز از طریق «چاینا تلکام» به شکلی کنترلشده و بسیار محدود اینترنت دریافت میکنند، اما سرویسهایی مثل گوگل به طور کامل قطع است. تفاوت چین با ما این است که چین، در ازای قطع گوگل، موتور جستجوی قدرتمندی برای استفاده مردم تولید کرده است».
گروه دوم: ذینفعانِ صاحب صندلی
رییس پیشین سازمان صدا و سیما در ادامه با اشاره به ذینفعان قطع اینترنت که از قضا در نهادهای تصمیمساز پست و مقام دارند، میگوید: «نگاه دیگر، مربوط به ذینفعانِ قطع اینترنت است که در شوراهای عالی تصمیمگیری و تصمیمسازی صاحب جایگاهند. قطع اینترنت برای این گروه یک فرصت است و آنها بابت هر فرصتی که برایشان پیش بیاید، به دنبال کسب درآمد خودشان هستند. این فرصت یکبار از طریق مسدود شدن تعدادی از شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای خارجی پیش میآید و آنها از این فرصت، با فروختن فیلترشکن برای کسب درآمد استفاده میکنند. امروز فرصت جدیدتر و بزرگتری به نام «اینترنت پرو» خلق کردهاند»
سرافراز در ادامه میگوید: «همانطور که پیشتر گفتم، برای دادن اینترنت محدود و کنترلشده به عدهای خاص، سختافزارها و نرمافزارهایی از چین تهیه شده است. ذینفعانی که به آنها اشاره کردم، همین مساله را به یک فرصت تبدیل کردهاند تا اینترنت را به شکل بسیار گرانقیمت در قالب «اینترنت پرو» به مردم بفروشند و کسب درآمد کنند. مثل این میماند که شما در سرزمینی با وفور آب باشید، اما شما را مجبور کنند برای یک بطری آب و برای رفع تشنگی، هزینه گزافی بپردازید».
سرافراز در پاسخ به این پرسش که چه کسانی پشت پرده تصویب و اجرای اینترنت پرو هستند، گفت: «اپراتورهایی که به سیستمهای حاکمیتی وصلند و در شوراهای عالی نقش دارند و تصمیمگیری میکنند. ذینفعان نباید در نظامهای تصمیمگیری دخالت مستقیم داشته باشند. یا باید ذینفع نباشند، یا باید از شغل ذینفعیشان کنارهگیری کنند».
گروه سوم: وصل! لازم نیست قطع کنید.
سرافراز با اشاره به گروه سوم میگوید: «این گروه اصولا اینترنت را به عنوان یک فرصت برای دسترسی به علوم و تکنولوژیهای نوین جهانی میدانند. از نگاه این گروه، اهداف اینترنت بدون قرار گرفتن در اختیار عموم مردم، قابل تحقق نیست. برای مثال، مدلهای هوش مصنوعی در صورتی میتواند کارش رو خوب انجام بدهد که بتواند از تکتک انسانهای روی کره زمین دادههایی جمعآوری کند. به باور این گروه، ارتباطات ارزان جهانی، اقتصاد دیجیتال با همهی شاخههای روبهگسترش خود، آموزشهای متوع مجازی، هوش مصنوعی و تمام فناوریهای نوین امروز و آینده جهان، همه در سایهی اینترنت جهانی به وجود میآید. این به آن معنی نیست که اینترنت تهدیدی برای جوامع ندارد. این تهدیدها را باید مدیریت کرد».
چرا اینترنت قطع است؟
محمد سرافراز به اشاره به چند روایت عمومی از علت قطع سراسری اینترنت میگوید: «امروز عموما گفته میشود که اینترنت به علت حفظ امنیت قطع شده و برای آن سه دلیل میتراشند. یک: برای جلوگیری از حملهی سایبری. دو: برای جلوگیری از شناسایی و ترور مسوولان کشور سه: برای جلوگیری از انتشار مطالبی که امنیت روانی جامعه را به خطر میاندازند. پاسخ من به این دلایل این است».
او در ادامه میگوید: «تا امروز مشخص شده که قطع اینترنت برای جلوگیری از حملات سایبری اساسا ایدهی موفقی نبوده است. چون در جنگهای ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، اتفاقا قویترین حملات سایبری در دورهی قطع اینترنت اتفاق افتاده است. قطع اینترنت برای جلوگیری از ترور مسوولان نیز همین حکایت را دارد. این ترورها قبل، در حین و بعد از قطع اینترنت ادامه داشته است. در بحث امنیت روانی جامعه نیز به نظر من دو اتفاق، به امنیت روانی جامعه لطمه بیشتری زده است. اول: از بین رفتن کسبوکارها در جامعهای که گرفتار تحریمهای سنگین و تورم است. دوم: تبعیضهای ناروا با دادن اینترنت سفید به عدهای و اینترنت پرو به صاحبان مال و ثروت».
