مصطفی مسجدی آرانی / صنعت هوایی در ایران، کم کم جان میگیرد. دو اقدام مهم دولت برای این صنعت یعنی آزادسازی بلیت هواپیما در کنار گنجاندن موضوع خرید هواپیما در توافق هستهای، با همه ان قلتهایی که در خصوص اجرای این مسئله وجود دارد، باعث شده این صنعت ورشکسته به نوعی تکان بخورد و حالا افقی به مراتب بهتر از آنچه در «کمربندها را ببندیم» شاهد بودیم؛ در این صنعت دیده میشود. به همین مناسبت و بعد از گزارشهایی که در مورد صنایع هنر، دارو و هتلداری داشتیم و نیز در ادامه، گزارشی که در خصوص وضعیت فرودگاههای کشور داشتیم به سراغ شرکتهای هواپیمایی کشور رفتیم تا از دریچه آمار ببینیم که در این صنعت چه خبر است.
کلیات
سازمان هواپیمایی کشوری میگوید که در حال حاضر در کشورمان، ۱۶ شرکت فعال داخلی وجود دارد. علاوه بر اینها ۱۴ شرکت هواپیمایی هم وجود دارد که مجوز فعالیت در داخل کشور داشتند اما غیرفعال هستند و اکثر آنها در تیر یا شهریور ۱۳۹۲ لغو مجوز هم شدهاند. این شرکتهای هواپیمایی عبارتند از: «سپاهان، صافات، آبان، اروند ایر، ارم ایر، پاریز، بنیاد ایر، صها، سفیران، تهران ایر، پاسارگاد، راه کربلا یا همان ایران ایر، اطلس ایر و آرام ایر». البته از این میان، هواپیمایی سپاهان هنوز لغو مجوز نشده است.
مالکیت
حالا ببینیم که وضعیت مالکیت شرکتهای هواپیمایی به چه صورت است. در ایران شرکت هواپیمایی دولتی یا به عبارتی متعلق به بخش عمومی وجود دارد. در راس همه اینها هواپیمای هما یا ایران ایر وجود دارد. هواپیمایی ایران ایرتور هم یکی از زیرمجموعههای ایران ایر بود که در سال ۱۳۸۹، وارد پروسه خصوصی سازی شد و بعد از طی مراحلی نهایتا به مالکیت وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح درآمد. هواپیمایی آسمان هم متعلق به صندوق بازنشستگی کشوری است. هواپیمایی نفت هم همان طور که از نامش برمیآید متعلق به وزارت نفت است (البته به یکی از زیرمجموعههای این وزارت) و بعد از اتفاقاتی هم که برای بابک زنجانی افتاده، مالکیت هواپیمایی قشم هم به وزارت نفت داده شده است. بنابراین اگر وزارتخانهها را در نظر بگیریم میتوان گفت که مالکیت دو هواپیمایی (قشم و نفت) در کشور متعلق به وزارت نفت، یک هواپیمایی (آسمان) متعلق به وزارت رفاه، کار و تامین اجتماعی، یک هواپیمایی متعلق به وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح (ایران ایرتور) و یک هواپیمایی (هما) متعلق به وزارت راه و شهرسازی است. به این فهرست میتوان هواپیمایی کیش را هم اضافه کرد که متعلق به سازمان منطقه
آزاد کیش است. البته که باید نام هواپیمایی ساها، متعلق به نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران را هم در میان ایرلاینهای غیرخصوصی ایران آورد. ارتش جمهوری اسلامی ایران از طریق بنیاد تعاون خود، مالکیت هواپیمایی کاسپین را هم در اختیار دارد.
هشت شرکت هواپیمایی هم در کشور ما خصوصی هستند. بزرگترین شرکت هواپیمایی خصوصی ماهان است که متعلق به موسسه خیریه مولیالموحدین است و نام حسین مرعشی، عضو و سخنگوی حزب کارگزاران سازندگی در میان افراد کلیدی آن دیده میشود. شرکت هواپیمایی زاگرس متعلق به عبدالرضا موسوی است که مالک باشگاه صبای قم نیز هست. پشت شرکت هواپیمایی آتا هم نام محمدرضا زنوری مطلق به چشم میخورد که سرمایهداری تبریزی است. شرکت هواپیمایی معراج هم خصوصی است و نام تورج دهقانی زنگنه که سالها فرمانده آشیانه جمهوری اسلامی ایران و خلبان مقامات ارشد بوده است. هواپیمایی تابان، به مدیریت اصغر عبداللهپور، یکی از موسسین هواپیمایی منحل شده آریا، فعالیت میکند. سه هواپیمایی هم هست که با وجود اینکه گفته میشود خصوصی هستند اطلاعات دقیقی از مالکین آنها وجود ندارد. هواپیمایی اترک که ظاهرا در استان خراسان شمالی شروع به فعالیت کرده است، هواپیمایی پویا که صرفا برای پروازهای کوچک فعالیت میکند و هواپیمایی صافات که ظاهرا قبلا متعلق به موسسه احرار کشور (آزادگان) بوده اما در حال حاضر خصوصی شده و صرفا در خدمات ویژه پروازی مثل باروری ابرها فعالیت دارد. در جمعبندی
به این نتیجه میرسیم که هشت شرکت هواپیمایی خصوصی نیز در ایران فعالیت میکنند.
ظرفیت
حالا باید نگاهی هم به ظرفیتهای هواپیماییهای داخلی داشته باشیم. طبق آخرین سالنامه منتشر شده توسط سازمان هواپیمایی کشوری، در میان ایرلاینهای داخلی، بیشترین تعداد هواپیما مربوط به شرکت هما بوده که ۵۷ هواپیما دارد. ماهان با یک هواپیما کمتر در جای دوم قرار گرفته و آسمان هم با ۳۴ هواپیما در جای سوم قرار دارد. به این ترتیب این سه ایرلاین، مجموعا ۱۴۷ هواپیما از ۲۴۷ هواپیمای همه هواپیماییهای کشور را در اختیار دارند. کمترین میزان هواپیما هم در ایرلاینهای داخلی متعلق به هواپیمایی سپاهان بوده که چهار هواپیمای ایران ۱۴۰ داشته اما بعد از حادثه سقوط یکی از هواپیماهای این ایرلاین، در سال ۱۳۹۳ به کلی فعالیت این هواپیمایی و نیز پرواز هواپیماهای ایران۱۴۰ آن متوقف شده است. در میان ایرلاینهای فعال کمترین میزان هواپیما، مربوط به هواپیمایی اترک بوده که دو فروند ایرباس A320 در اختیار دارد. البته در سایت این هواپیمایی، گفته شده که چهار هواپیما از این دست توسط این ایرلاین خریداری شده است.
از نظر تعداد صندلی هم باید دانست که ۲۲ هزار صندلی از ۴۱ هزار صندلی کل ناوگان هوایی کشور در اختیار هما و ماهان است که در این میان سهم ماهان، اندکی از هما بیشتر است.
عملکرد
حالا ببینیم که فارغ از نامها و مالکها، بازار در دست چه کسانی است. مبنای ما برای مشخص کردن سهم ایرلاینها از بازار، آخرین سالنامه منتشر شده توسط سازمان هواپیمایی کشوری است.
ابتدا به پروازهای داخلی ایرلاینها بپردازیم. از نظر تعداد پرواز، بیشترین میزان متعلق به شرکت هواپیمایی آسمان است که در سال ۱۳۹۳، ۲۴ هزار و ۲۷۹ پرواز داشته است. شرکت ماهان با ۲۲ هزار و ۹۳۸ پرواز در جایگاه دوم قرار گرفته و ایران ایر یا همان هما ۲۲ هزار و ۲۲۱ پرواز داشته و در جایگاه سوم قرار گرفته است. کمترین میزان پرواز هم مربوط به شرکت هسا یا سپاهان ایر بوده که طبق اطلاعات فعلی سازمان هواپیمایی کشوری، غیرفعال است. این شرکت در سال ۱۳۹۳، ۳۳۸ پرواز داشته است. از نظر ساعات پرواز هم همان ترتیب تعداد پرواز در صدر حفظ میشود و آسمان با ۳۲ هزار و ۸۴۵ پرواز در رتبه اول قرار گرفته است. هواپیمایی معراج هم با ۳ هزار و ۵۸۴ ساعت پرواز در جایگاه آخر قرار گرفته است.
اما معادله در صدر وقتی تغییر میکند که از تعداد مسافران جابهجا شده سوال کنیم. در این شاخص، ماهان با سه میلیون و ۴۰۰ هزار مسافر در صدر قرار گرفته و هما با یک میلیون مسافر کمتر و آسمان با دو میلیون و ۱۵۰ هزار مسافر در جایگاه سوم قرار گرفته است. کمترین میزان جابهجا شده هم مربوط به هسا بوده که کمتر از ده هزار نفر را به این طرف و آن طرف برده است.
اما شاخص جالبتری هم به نام تعداد صندلی عرضه شده است که میتواند نشان دهد که هر شرکت چقدر صندلی داشته و توانسته چند درصد آن را بفروشد. بیشترین میزان صندلی عرضه شده مربوط به شرکت ماهان بوده که چهار میلیون و ۲۷۰ هزار صندلی به بازار عرضه کرده است. ایران ایر با بیش از سه میلیون صندلی عرضه شده و آسمان با دو میلیون و ۳۳۰ هزار صندلی در جای دوم قرار گرفتهاند و هسا با کمی بیش از ۱۵ هزار صندلی عرضه شده در جای آخر قرار گرفته اما اگر بخواهیم بدانیم که کدام ایرلاین توانسته درصد بیشتری از صندلیهای عرضه شده خود را بفروشد باید میزان صندلی عرضه شده و فروخته شده را سنجید. این شاخص به ما میگوید بهترین وضعیت را هواپیمایی اترک و بعد از آن معراج داشتند که اولی نزدیک به ۳۰۰ و دومی نزدیک به ۴۰۰ هزار صندلی عرضه کرده و بدترین عملکرد را هم ماهانی داشته که هواپیماهایش با مجموع حدود ۸۰۰ هزار صندلی خالی پرواز کردهاند. (این شاخص با قدر مطلق بهدست آمده و در گزارش اعلامی سازمان هواپیمایی کشوری، رقم دقیقتر که باید نسبت صندلی عرضه شده و فروخته شده باشد بهطور دقیق بیان نشده است.) در شاخص آخر یعنی از نظر مسافت طی شده هم، بهترین عملکرد
را ماهانی داشته که هواپیماهایش تا ثبت ۲۰ هزار کیلومتر پیموده شده اندکی فاصله داشتند. کمترین مسافت را هم هواپیماهای هسا پیمودند که ۱۸ هزار کیلومتر پریدهاند. بنا به این دلیل است که میتوان گفت سهم بالایی از بازار ایرلاینهای داخلی در دست دو ایرلاین دولتی و یک ایرلاین خصوصی است. سه شرکت آسمان، ایران ایر و ماهان، به تنهایی نزدیک به نیمی از تعداد پروازها و نیمی از مسافران در پروازهای داخلی را در اختیار دارند.
اما در پروازهای خارجی باید این سهم را منحصر به ایران ایر و ماهان دید چرا که از مجموع ۴۷ هزار پروازی که در سال ۱۳۹۳ توسط ایرلاینهای داخلی صورت گرفته است؛ ۲۵ هزار پرواز یعنی بیش از ۵۰ درصد در اختیار این دو شرکت بوده و تقریبا چهار میلیون نفر از حدود شش میلیون و ۷۰۰ هزار نفری که در پروازهای بینالمللی از ایرلاین داخلی استفاده کردند را این دو شرکت جابهجا کردهاند. جالب است بدانید که حدود ۵۰ میلیارد از ۸۳ میلیارد عوارض خروج از کشوری که مسافران استفاده کننده از ایرلاینهای داخلی پرداختند مربوط به پروازهای این دو هواپیمایی بوده است.
